Yaşadığımız her gün bir öncekinden daha umutsuz ve mutsuz görünüyor. Böyle zamanlarda enseyi karartmayacak düşünce setine ihtiyacımız var! Yaz mevsimine girerken çok sevdiğim kitapların yazarı Buket Uzuner’le buluşmuş Youtube’da bulacağınız bir söyleşi gerçekleştirmiştim. “En Kıymetli Nadir Element Kız Neşesi” programın adı. İçimi aydınlatmış, güç vermişti. Ben kitabı kızıma hediye ettim. Siz de bu manifestoyu birine hediye edin.
Yaz mevsiminden çıkarken günler birbirini vahşi bir intikamla kovalıyor. Uzuner’in Kız Neşesi’ni tekrar etmek hepimize iyi gelecek, güç verecek.
“Kız Neşesi”, her koşulda mutlu olma çağrısı değil. “Pozitif düşünce” önerisi değil. Kişisel gelişim endüstrisinin sıkça tekrarladığı “iyi düşün, iyi olsun” değil. Sosyal medyanın zorunluluğu “hep gülümse” hali değil. Performansa dönüşmüş olan mutlu görünme çabası değil.
En doğru tanımlayan şey, yaşam kapasitesi; “Dayanıklılık” ki bize de dayanma gücü gerek..
Neşe mutluluk mudur, yoksa mutluluk bir sonuç mudur?
- Neşe dışa vurum mudur, yoksa içimizden fışkıran bir kaynak mı?
- Hayatta kalma dürtümüz diyebilir miyiz neşe için?
- Neşe, ekonomik değer üretir mi, üretirse bunu hangi koşulda yapar?
- Neşe ölçülebilir mi?
Buket Uzuner, neşenin duygu halinin ötesinde kadınlar için bir enerji olduğunu vurguluyor; Manifesto kaleme almış. Kız Neşesi, derin anlamları olan biyolojik bir güç ve hayatta kalma enerjisi.
Uzuner, Kız Neşesi’ni Spinoza’nın “conatus” (hayatta kalma çabası) kavramıyla ilişkilendiriyor. Biyolojideki homeostazis (denge) halinin kadındaki yansıması olan neşeyi, alınan ve harcanan enerjinin eşitlendiği “hayatta kalma enerjisi” olarak tanımlıyor. “Savaşlar, depremler veya kişisel yıkımlardan sonra kadının hayata tutunmasını, çocukları ve yaşlıları bir araya getirerek yaşamı yeniden kurmasını sağlayan içsel bir kuvvet” diyor.
Kız Neşesi’nin tarifini Uzuner’in kendi sözlerinden yazıyorum;
“…bulaşıcıdır ve en zor anlarda bile bir başka kadına el vermek, güç vermek anlamına gelir…” Uzuner’e göre sevdiklerimiz, rollerimiz, mülklerimiz elimizden gitse bile kadının elinde kalan son kaledir “kız neşesi”. Var olma biçimi de diyebiliriz; kadınların doğuştan sahip oldukları, onları her türlü baskı ve yıkım karşısında dik tutup hayata bağlayan en büyük güç.”
“Kız Neşesi” Ne Değil?
Uzuner, bu kitabı yazma nedenlerinden birinin, neşenin ne olmadığını anlatmak olduğunu söyledi. Konuşmalarında yıllardır severek kullandığı, tasvirlerinde yararlandığı “Kız Neşesi” kavramı, sosyal medyada dolaşıma girip; gençlik enerjisini, eğlenceyi, pembe bir iyimserliği ya da sürekli gülümsemeyi anlatan etikete dönüşmeye başlamış. Rahatsızlık duymuş. Yanlış anlaşılıp bu şekilde kalıplaşacağından endişe etmiş. Bu kitabı yazmaya karar verdiğinde, düşünceleri manifesto olarak vücut bulmuş.
“Kız Neşesi”, her koşulda mutlu olma çağrısı değil. Acıyı, öfkeyi, kaybı ya da yas duygusunu inkâr eden “pozitif düşünce” önerisi de değil. Kişisel gelişim endüstrisinin sıkça tekrarladığı “iyi düşün, iyi olsun”, “hep gülümse”, “enerjini yükselt” söylemiyle aynı yerde de durmuyor. Sosyal bir performansa dönüşmüş olan mutlu görünme çabası hiç değil. Kitap mutluluk kitabı değil. “Kız Neşesi”ni en doğru tanımlayan şey, bir yaşam kapasitesi olması. Dayanıklılık.
Neşenin Ekonomisi: Ölçülen ve Ölçülemeyen
Neşe yok olmaya başladığında yoksunlaşıyoruz. Yoksunluk, yoksulluk demek. Neşeye, hava – su – toprak gibi hayata gözümüzü açtığımızda sahip olduğumuzdan, hep bizimle kalacakmış gibi şuursuz bir güven duygusuna sahibiz.
Dünya her yıl trilyonlarca dolarlık kaybı büyük titizlikle kayıt altına alıyor. Örneğin hava kirliliğinin küresel ekonomiye yıllık maliyeti 8,1 trilyon dolar olarak hesaplanıyor. Su kıtlığı, bazı bölgelerde gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 6’sını yutuyor. Depresyon ve anksiyete bozuklukları, dünya genelinde yılda yaklaşık 12 milyar iş gününü yok ediyor; bu kaybın küresel ekonomiye faturası tek başına bir trilyon dolara ulaşıyor. Sıraladığım rakamlar, gurur kaynağımız değiller, bizlerin el birliğiyle vücuda getirdiğimiz sonuçlar; ama raporlarda süper star gibi duruyorlar, politika belgelerine işleniyorlar.
Neşe maalesef kendisine oturacak bir sandalye bulabilmiş değil. Neşe, GSYİH’nin hiçbir sütununda görünmüyor. Toplulukların neşe düzeyi ölçülmüyor; kaybedildiğinde istatistiklere de yansımıyor, yeniden kazanıldığında kutlanmıyor.
Yokluğunun izlerini sürmek de pek aklımıza gelmiyor. Neşe eksikliği, istikrarsızlık, başarısızlık hanesinde görünmeyen maliyet kalemi. Örneğin depresyon iş günü öldürüyor, kurumsal performansı etkilediğinden kaybı hesaplanıyor. Yönetim kurullarında “ekibe motivasyon gerek” cümlelerine bağlanıyor. Peki neşenin sistematik biçimde bastırılması yerine inşa etmek üzere yönetim kurullarında ya da diyelim görece ciddi ortamlarda sebep sonuç ilişkisine bağlanarak tartışıldığına şahit oldunuz mu?…
“Metodolojik körlük” diyebilir miyiz?
Modern ekonomi, fabrikadan çıkan ürünü sayıyor; o fabrikadaki işçinin eve döndüğünde pişirdiği yemeği, büyüttüğü çocuğu, yaşlı annesine verdiği bakımı saymıyor. Sayılmayan emek, büyük ölçüde kadınların omuzundaki yük ve ücretsiz. Neşe, görünmez emeğin içinde kalıyor. Neşe olması yapılacak gibi değiller. O yüzden kız neşesi. Erkekler yapmaz mı, ayırım değil amacım; ekonomik değeri olmayan konulara itibar ettikleri pek görülmüş şey değil. İstisnalar kaideyi bozmaz.
Spinoza, ekonomi bilimi ortaya çıkmadan, 600 yıl önce “conatus” adını verdiği kavramla tarif etmiş: Bir varlığın aldığı enerjiyle verdiği enerji dengedeyse hayatta kalır. Biyoloji buna 300 yıl sonra “homeostazis” demiş. Uzuner ikisini birleştirerek neşeyi yerleştirmiş: Neşe, dengenin duygusal ve toplumsal adı. Giren ile çıkanın eşitlendiği, insanın kendisiyle hesaplaşmadan var olabildiği o hal. Toplulukta neşe varsa, enerjisini yok olmadan üretiyor demek. Neşe yoksa, bileceğiz ki, enerji sadece hayatta kalmaya harcanıyor; geriye katma değer kalmıyor.
Neşenin Sosyopolitiği: Gülmeyi Yasaklayanlar ve Susturamayanlar
“Gülmek bulaşıcı” diyor Uzuner. Tarih, neşe bulaşını yasaklamaya çalışanların arenası. Zorla hükmeden her iktidar, gülmeye düşman. Nedeni cinsiyetçilik kadar neşesi kontrol edilemeyen kadın. Çünkü, neşe onları kışkırtıyor, “bedava iş gücü”nden çıkma eğiliminde oluyorlar. Neşe coşturuyor, sorgulatıyor, dayanıklılık sağlıyor.
Uzuner “son kale” diyor: “Bütün işkenceleri yaptılar, akıllı kadınları cadı diye yaktılar, “o çimende yürüme, bu kitabı yazamazsın” dediler, tarihteki kadınları sildiler. Gelin görün ki, bir türlü neşemizi almayı başaramadılar.”
Deli Güç
Uzuner, “Neşe, acıyla birlikte yaşamayı sürdürebilme becerisi” diyor. Neşeden korkanların, korkmalarının nedeni taşıdığı bu deli güç olabilir mi? Direnç mi rahatsız ediyor?
Destekleyici iki kaynak;
World Happiness Report; İnsanların birbirine güvenmesinin, birlikte yemek yemesinin, paylaşmasının ve başkalarına yardım etmesinin mutluluk üzerinde gelir artışından daha kalıcı etkiler yarattığını gösteriyor. İşte neşenin saklandığı yer burası.
Evrimsel antropoloji araştırmaları birlikte gülmenin insanlar arasında güveni artırdığını, endorfin salgılanmasını desteklediğini ve sosyal bağları güçlendirdiğini gösteriyor. Travma psikolojisinde ortak mizah ve birlikte gülme, kriz dönemlerinde insanların birbirine tutunmasını sağlayan koruyucu mekanizmalardan biri olarak değerlendiriliyor.
Buket Uzuner Kimdir:
Hacettepe Üniversitesi’nde biyoloji eğitimi aldı; Norveç ve Amerika Birleşik Devletleri’nde çevre bilimleriyle temas etti; akademik birikimini roman, öykü, gezi yazısı ve denemelerine taşıdı. Kentli insanın aidiyet arayışını, aşkı, yalnızlığı ve kimlik gerilimini yazdı. Gezi kitaplarında dünyaya tek başına bakan kadın gezginin deneyimini görünür kıldı. Gelibolu’dan İstanbul’a, Anadolu söylencelerinden ekolojik yıkıma uzanan romanlarında tarih, hafıza, doğa ve kadın bilgisini buluşturdu. Defne Kaman romanlarında iklim krizi gündelik dile yerleşmeden çok önce suyu, toprağı, havayı, biyoçeşitliliği, şamanik hafızayı ve yerel bilgiyi edebiyatın merkezine taşıdı. “Kız Neşesi”nde insanın iç doğasının peşine düşüyor.
KUTU
Spinoza’dan Virgina Woolf’a, oradan Şamanlara
Söyleşide hiç yalnız kalamadık. Uzuner dostlarını da davet etti. Filozoflar, biyologlar, mitoloji araştırmacıları, kadın düşünürleri, Anadolu bilgeleri sohbete katıldı.
Spinoza, bunların başında geliyor. Uzuner, neşeyi yalnızca iyi hissetme hali olarak değil, insanın yaşam gücünü artıran bir enerji olarak tarif ederken, Spinoza’nın “neşe, insanın var olma gücünün artmasıdır” düşüncesiyle aynı hatta yürüdüğünü söyledi.
Joseph Campbell ve Maureen Murdock, söyleşinin düşünce ortakları arasındaydı. Campbell, bütün kültürlerde ortak olan “kahramanın yolculuğu”nu anlatırken, insanın olgunlaşmasını bireysel bir serüven olarak tarif eden; Murdock ise kadının yolculuğunun aynı rotayı izlemediğini, kadınların kendi sesini, gücünü ve bütünlüğünü farklı bir deneyim üzerinden kurduğunu savundandı. Uzuner de “Kız Neşesi”ni dayanıklılık, birbirini yaşatmak, yaraları onarmak, yaşamla bağı korumak üzerinden anlatıya dönüştürdü. Arka planında Simone de Beauvoir ve Virginia Woolf varlıklarını hissettirdi. Kadının tarih boyunca görünmez bırakılan emeği, yazma hakkı, düşünme alanı ve kendine ait sesi üzerine açtıkları tartışmaları onlardan dinledik.
Kaynaklar
World Health Organization (WHO) – World Mental Health Today (2025): Depresyon ve anksiyetenin yıllık yaklaşık 1 trilyon dolar üretkenlik kaybı ve 12 milyar iş günü kaybı.
World Bank – Cleaner Air is Within Reach by 2040 (2025): Hava kirliliğinin küresel ekonomiye yaklaşık GSYH’nin %5’i düzeyinde zarar vermesi; çevresel bozulmanın üretkenlik üzerindeki etkileri.
World Happiness Report 2025: Güven, sosyal bağlar, paylaşma ve dayanışmanın mutluluk üzerindeki belirleyici rolü.
Global Wellness Institute – Global Wellness Economy Monitor 2025: Küresel wellness ekonomisinin 2024’te 6,8 trilyon dolara ulaşması ve mental wellness ile longevity odaklı alanların hızlı büyümesi.
Devam Okumaları
