Şaşırdığıma Şaşırıyorum, Hala!...

Neye şaşırıyorum? Kendi zekâsından korkan insanın, yaptığı makineye “süper zekâ” unvanı vermesine mesela… Siz de şaşırıyor musunuz?

Ahlak felsefesini geliştiren insan, bilinci olmayan makineye ahlak aktarmaya çalışıyor. İnsanın zekâsıyla yaptığı makinenin zekâsı arasındaki mücadelede, sorumluluğu makineye bırakıyor! Şaşırmıyor muyuz?

Yayın dili sakin… farklı görüşlerden yazarları olmasını meziyet saydığımız haber sitesi T24’e erişim engelleniyor. Şaşırıyorum…

Gazeteciye dar gelen dünya, insanın yaptığı makineye alabildiğine müsamahakâr. Görünüşe göre zekânın başına “süper” koyunca hareket alanı büyüyor; gazetecinin başına “bağımsız” koymak aynı sonucu vermiyor.

Şaşırmamayı mı öğrenmek lazım?

2025’te 52 ülkede en az 313 kasıtlı internet kesintisi yaşandı. Sınır Tanımayan Gazeteciler’in 2026 değerlendirmesinde, 180 ülke ve bölgenin yüzde 52,2’sinde basın özgürlüğünün durumu “zor” veya “çok ciddi”. Mısır’da doğrulama ve araştırmacı gazetecilik platformu Matsadaash’ın altı kişilik haber ekibinin tamamı gözaltına alındı. Rusya’da gazetecinin ülkeyi terk etmesi de yetmiyor; “yabancı ajan” sayılan sürgündeki gazeteciler banka hesaplarının dondurulması ve konsolosluk hizmetlerinin kısıtlanmasıyla karşılaşıyor. Bilgi, okura ulaşmadan kuşatılıyor. İfade Özgürlüğü Derneği’nin 2 Ekim açıklamasına göre, eylülde en az 1.270 X hesabına erişim engeli getirildi. Engelleri kayda geçiren EngelliWeb’in hesabı da engellendi.

ABD’de CNN, MS NOW ve Politico’ya Beyaz Saray’a erişim engeli geldi. Bir yargıç geçici olarak durdurdu. CNN’in, Başkan’ın uçağı Air Force One’a erişimi her koşulda yasak. Amerikan yönetimi, Beyaz Saray ve Pentagon’a gazeteci kabulünü bir hak değil, ayrıcalık olarak görüyor. “Canım istemiyor” diyorlar.

Başkan YZ şirketleriyle gönüllü güvenlik anlaşması imzaladı. Bağlayıcılığı sorulduğunda Başkan’ın yanıtı “ahlaken bağlayıcı” oldu. Reuters’ın analizine göre, taahhütlere uyulmazsa teknoloji devlerine uygulanacak yaptırım veya ceza yok.

“Serbestsiniz çocuklar!”

YZ üretimi ucuzlatıyor. Sorumluluk ucuzlamıyor. İç kontrol, dışarıdan sorgulanabilir denetimin yerini tutabilir mi? Denetçiyi kimin seçtiği, hangi bilgiye erişebildiği, bulgularını açıklayıp açıklayamadığı ve tehlike gördüğünde ne yapabildiği belirleyici. Sistemlerin zarar oluştuktan sonra değil, yaygınlaşmadan önce sınanması gerekmez mi? Direksiyonda kim var?

Örneğin; Hugging Face krizini anlayabildiniz mi? Sorularımın somut karşılığı orada var. OpenAI, ajanlarının yazılım açıklarını bulma becerisini test ederken ajanlar deney ortamından çıkıp testin tarafı olmayan Hugging Face’in iç sistemlerine ulaştı. Buraya kadarını öyle böyle anlayabilirdik… Hugging Face Saldırıyı inceleyebilmek için, Çinli Z.ai’nin GLM-5.2 modelinin Nvidia tarafından hazırlanan sürümünü kullandı. Amerikan YZ’sinin yol açtığı saldırıyı çözmek için Çinli YZ kullanıldı. Rakip, düşman etc. değiller miydi? Hadi gelin de şaşırmayın.

Bir gazeteyi 175 yıl yaşatmak

Bu dünyanın içinde New York Times, 175 yaşını kutluyor. Beşinci kuşak yayıncısı A.G. Sulzberger, 29 Eylül’de Michigan State Üniversitesi’nde gazetenin nasıl ayakta kaldığını anlattı. Hikaye şaşırtıcı.

175 yılı anlatan 3 kavram var. Okura sağlanan değer, yönetim ilkeleri ve kurumu gelecek kuşaklara taşıma sorumluluğu.

Aile Sırrı: Gazete senden büyük. Senden sonra da yaşaması için çalış.

Kolay bir hikâye değil.

Bir parçasını aktarmak isterim; 2004’te NYT Company’nin 12 binden fazla çalışanı, yaklaşık 3 milyar dolar geliri ve güçlü bir okur kitlesi var. İnternet iş modelini parçalamaya başlayınca, çalışan sayısı yaklaşık dörtte üç azalıyor, gelirler yarıdan fazla düşüyor, hisse fiyatı 48 dolardan 4 dolara geriliyor. Şirket, kendi binasında kiracı oluyor.

New York Times’ın ücretli abone sayısı bugün 13 milyonun üzerinde. Sulzberger’e göre toparlanmanın temeli, geçici modaların peşinden gitmek yerine okura değer sunmak; bağımsızlığı, dürüstlüğü ve kamu hizmetini ekonomik bir yük değil, uzun vadeli başarının kaynağı saymak.

75 bin Dolar

Ailenin gazetecilik hikâyesi, Adolph Ochs’un 1896’da iflasın eşiğindeki gazeteyi 75 bin dolara satın almasıyla başlıyor. Tiraj yalnızca 9 bin. Ochs, idari ve ticari giderleri azaltıyor, gazeteciliğe daha fazla kaynak ayırıyor; fiyatı 3 sentten 1 sente indiriyor. Formül; kaliteyi artır, fiyatı düşür, satışı büyüt. Bize çok yabancı ve çok şaşırtıcı bir yöntem değil mi?

Her koşulda yatırım

Gazete şaşırtıcı yöntemlerini her devirde sürdürmüş. Örneğin Arthur Hays Sulzberger, İkinci Dünya Savaşı’nda kâğıt kıtlığında habere yer açmak için reklamı geri çeviriyor.

Punch Sulzberger, 1970’lerin ekonomik baskısına ve televizyon rekabetine karşı gazeteyi bilim, spor ve yaşam bölümleriyle genişletiyor.

A.G. Sulzberg’in babası, internete yenilmemek için gazeteyi internete taşıyor, dijital abonelik ücretlendiriliyor. New York Times ayakta kalsın diye, aile, 40’tan fazla varlığını satıyor. Çalışan sayısı yaklaşık 3.500’e düşerken haber merkezindeki gazeteci sayısı korunuyor. Araştırmacı gazeteciler, dış muhabirler, video, ses ve multimedya ekipleriyle haber üretme kapasitesi geliştiriliyor.

Herşeyin bedeli var.

Ochs, önemli bir hissedarın finans muhabirini işten çıkarma talebini reddediyor.
Punch, Kennedy’nin, Vietnam haberleri yüzünden bir muhabirin görev yerini değiştirme önerisini kabul etmiyor;
Nixon döneminde, Pentagon Belgeleri hapis riski göze alınarak yayımlanıyor.
George W. Bush’un güvenlik uyarısına rağmen gizli telefon dinleme programı haberleştiriliyor.
Trump’ın davaları ve devlet kurumları üzerinden baskılar hikâyenin ayrı tadı tuzu.
Çin’de Mandarin dilinde açılan yeni NYT sitesi, Çin başbakanının aile serveti haberi yüzünden erişime engelleniyor.

Bağımsızlık Nedir?

“Bağımsızlık, insanların duymak istemediği bölümler dahil hikâyenin tamamını anlatabilmek” diyor Sulzberg. Direncin arkasında mülkiyet yapısı var. Yaklaşık 100 aile üyesi, aile vakfı/tröstü aracılığıyla şirketin kontrolünü elinde tutuyor. Amaç, gazetenin editoryal bağımsızlığını koruyarak kamu yararına çalışan bir yayın olarak yaşaması. Kontrol hisselerini nakde çevirme imkânı sınırlı; dört aile vakfı ortak yapıda birleştiriliyor. İşin sırrı; “Kurum bizden büyük” düşüncesi.

Rakibim; ne, cevap mı?

Yapay Zeka cevabı kuran bir sistem. Bu sistem, hangi kaynağın neden görünmediğini, hangi bilginin eksildiğini, nerede yanıldığını açıklayabiliyor mu? Bir yayının susturulmasıyla bilgisinin kaynağından koparılarak dolaşıma girmesi farklı süreçler; ikisinde de okurun bilgiyi sorgulama imkânı daralıyor. “Ben kime yazıyorum, beni kim okuyor?” diye sık sık düşünüyorum… tuhaf, ürkütücü!

Başkan Trump, 29 Eylül’de federal yürütme organlarının, resmî iletişimde “Artificial Intelligence” yerine “Super Intelligence” kullanılmasını istedi. “Süper” gücün hesabını sormak sıradan insanların işi olmaktan çıkar mı? Ahlak felsefesini geliştiren insan, bilinci olmayan makineye ahlak aktarmaya mı çalışıyor?

ABD neresi Türkiye neresi… yaşadığı ülke nüfusun çoğunluğunun varlığını bilmediği bilse de hiç de umursamadığı 175 yıllık bir Amerikan gazetesinin hikayesini yazma uğraşıma şaşırmış olabilirsiniz.

Haklı olabilirsiniz.

Ama dünya küçük, ilkeler evrensel.