COP31 belki de bugüne kadar yapılan iklim konferanslarının en başarılı organizasyonlarından biri olacak. Olmasını isterim. Türkiye’nin dünyanın dört bir yanından gelen katılımcıları iyi ağırlayacağından da kuşkum yok. Keşke kendisinden önce bu organizasyonu düzenleyen bazı ülkelerinkine benzer bir ikilemi de ağırlamak zorunda kalmasaydı.
Dubai’de, Bakü’de petrol ve doğal gaz üreticilerinin iklim krizine çözüm arayışına ev sahipliği yapmasını tartıştık. Antalya’da sıfır atık öncülüğü ile ithal plastik atıkların yan yana duruşunu konuşmalıyız. Petrol ve doğal gazda dışarıya bağımlı Türkiye, fosil ekonomisinin atıklarıyla da karşı karşıya.
Bir ikilem daha var: İletişim. Konferansa beş kala yoğunlaşan çevre haberleri arasında, büyük bir organizasyon yaptığımızı duyabilen vatandaşın “Bundan bana ne?” sorusuna cevap bulabildiğinden emin değilim. COP31’in çiftçinin sulama suyuyla, çocuğun yediği gıdayla, belediyenin çöp toplama sistemiyle, turizmcinin sattığı denizle ilişkisini yeterince anlatabildik mi?
Açılış yurt dışında uluslararası basından gelen çöp haberleriyle anılıyor. Kıyılarımızdaki küçük plastik parçaları dünya gündemine çıktı. Yabana atılacak bir iletişim ikilemi değil.
Dondurma Kutusunun Yolculuğu
New York Times, COP31’in açıldığı 9 Kasım günü, “Avrupa’nın Çöpü Türkiye’nin Plajlarına Nasıl Ulaşıyor?” başlıklı araştırmasını yayımladı. Ben Hubbard ve Şafak Timur’un haberine Emin Özmen’in fotoğraf ve videoları eşlik etti.
Muhabirler Adana çevresindeki kanallarda ve kıyılarda Fransa’dan mozzarella ambalajı, Hollanda’dan ıslak mendil, İspanya’dan tortellini, Almanya’dan gübre ambalajı buldu. İngiltere’den gelen dondurma kutularının üzerinde tüketiciye geri dönüşüm çağrısı vardı.
Haber, geri dönüşüm tesislerinin çevresinden sulama kanallarına, oradan Akdeniz’e uzanan plastik izlerini takip etti. Bir çiftçi sulama pompasına dolan parçalanmış plastikleri temizliyor… Başka birinin tükettiği ürünün ambalajı, onun üretim aracını tıkamış. Gazete, ithal plastiğin bir bölümünün geri dönüştürüldüğünü de yazdı. Tamamının doğaya atıldığı sonucuna varmıyor. Kullanabildiğimiz ne kadar, kullanamadığımız ne oluyor?
Batılı Gazeteler, Batı’nın Atıkları
Financial Times da aynı gün Türkiye’nin sıfır atık hedefleri ile geri dönüşümün gerçekliği arasındaki mesafeyi gündemine taşıdı. Guardian’ın ağustos araştırması ise İngiltere’nin plastik atık ihracatının Türkiye’nin tarım bölgesindeki sonuçlarına odaklanmıştı.
Batı’nın etkili yayınları bunlar. Haberlerine yalnız “Türkiye eleştiriliyor” diye bakarsak kendi ülkelerine yönelttikleri soruları kaçırırız. Çöpü alan kadar gönderenin de sorumluluğu var. Zeynep Tınaz Redmont, Portekiz gazetesi Diário de Notícias’ta 5 Kasım’da yayımlanan yazısında bu ilişkinin adını tartışmaya açtı. Görüşüne başvurduğu Zero Waste Europe yöneticisi Janek Vähk, zengin ülkelerin tüketimlerinin çevresel yükünü başka toplumlara aktarmasını “atık sömürgeciliği” olarak tarif etti.
Beş Yıl Önce Aynı Soruyu Sormuştum
20 Ağustos 2021’de yayımlanan “Biricik Türkiye” söyleşimde, Çukurova Üniversitesi’nden Sedat Gündoğdu ile çöp ithalatını konuşmuştuk. Bugün uluslararası haberlerde görüşlerine başvurulan bir araştırmacı.
Yasadışı döküm alanlarını takip ettiğini anlattı. Tarımsal faaliyetin yürütüldüğü alanlarla atıkların yan yana durduğunu söyledi. Ben de sordum: Plastiğin üzerinde yiyecek mi yetişiyordu? İthal edilen plastiğin ne kadarının dönüştürüldüğünü konuşurken verdiği yanıt, aradan geçen beş yıla rağmen zihnimde kaldı:“Geldiğini biliyoruz ama ne olduğu konusunda kimse bir şey açıklamıyor.”
Söyleşinin metni arşivde duruyor. Konu yeni değil. Uyarı yeni değil. COP31, eski sorunun üzerine yeni bir ışık tuttu.
Çöp Neden İthal Edilir?
Atık plastik, yeniden üretimde kullanılabilecek malzeme içeriyor. Kullanılmış ambalajlar ve üretim artıkları ayrıştırılıyor, yıkanıyor, parçalanıyor. Uygun olanlar eritilip granüle dönüştürülüyor. Bu malzemeden boru, poşet ve başka plastik ürünler yapılabiliyor.
İthalatçı, üretimde kullanacağı girdiyi alıyor. İhracatçı, malzemeyi değerlendirirken kendi ülkesindeki işleme ve bertaraf yükünü de azaltabiliyor. Türkiye’de sanayinin savunusu, yerli toplama sisteminin ihtiyacı karşılamadığı yönünde.
Her ithal atık kullanılamaz çöp değil. Her geri dönüşüm tesisi de kirletici değil. Ancak “ham madde” sözcüğü, işlemden çıkan artıkları ortadan kaldırmıyor. Ayrıştırmanın, yıkamanın, parçalamanın da atığı var. Kirli suyu var. Filtrelenmesi gereken parçacıkları var. Kullanılamayan kısmın güvenli biçimde yönetilmesi gerekiyor.
Belgelerdeki Boşluk
Avrupa Komisyonu’nun 18 Eylül 2026 tarihli değerlendirmesine göre Türkiye, 2025’te AB ülkelerinden yaklaşık 510 bin ton plastik atık aldı. Bu, AB’nin aynı yılki yaklaşık 1,4 milyon tonluk plastik atık ihracatının yüzde 36’sı.
Komisyon, Türkiye’nin mevzuatı güçlendirdiğini, kontrolleri ve cezaları artırdığını kaydetti. Aynı değerlendirmede plastik atığın üretimi ve işlenmesine ilişkin verilerin şeffaflığı, ithal atığın yerli atık yönetimine etkisi, çevresel zararı önleyen uygulamalar ve yönetsel sorumluluklar hakkında eksikler sıraladı. Birleşik Krallık ayrı bir kaynak. Basel Action Network’ün 2025 tablosunda Türkiye’ye gönderilen plastik atık 139 bin ton olarak yer aldı.
Ham Madde Kazanırken Toprağı Kaybetmek
Adana’daki sulama kanalları üzerine 2026’da yayımlanan araştırma, geri dönüşüm tesislerinin deşarj noktalarının aşağısında mikroplastik yoğunluğunun bazı ölçümlerde 132 kata kadar arttığını ortaya koydu. Denizde yüzen çöp yanı sıra çiftçinin kullandığı su, üretim yapılan toprak, belediyenin arıtma sistemi, kıyıda yaşayan insan, tesiste çalışan işçi aynı zincirin içinde.
Guardian araştırmasına veri sağlayan Environmental Investigation Agency, Türkiye’den İngiltere’ye uzanan tarım ticareti üzerinden bu soruya dikkat çekti. Ortak gıda sistemleri, sınırın ötesine gönderilen kirliliğin geri dönüş yollarından biri olabilir.
Gıdaya Uygulanan Titizlik, Atığa da Uygulanmalı
Avrupa, ithal ettiği gıdaya standart koyuyor. Denetliyor. Uygunsuz ürünlere müdahale ediyor. Türkiye’de yaşayanların da aynı titizliğe hakkı var.
AB’nin 18 Temmuz 2025 tarihli düzenlemesi, Türkiye’den gelen greyfurtların pestisit kalıntısı riski nedeniyle Ocak 2022’den beri artırılmış resmî kontrollere tabi olduğunu kaydetti. Aynı belge, uygunlukta iyileşme görüldüğünü de belirtti.
Türkiye’den aldığı ürünün nasıl yetiştirildiğini sorgulayan Avrupa, Türkiye’ye gönderdiği atığın nerede, nasıl işlendiğini aynı titizlikle takip ediyor mu?
Takvimdeki çakışma çarpıcı: COP31’in planlanan kapanışı 20 Kasım. OECD üyesi olmayan ülkelere AB’den plastik atık ihracatı yasağı 21 Kasım’da başlıyor. Türkiye OECD üyesi olduğu için bu genel yasağın dışında kalıyor.
Bu durum, başka güzergâhlar daralırken Türkiye üzerindeki baskının artabileceğini düşündürüyor.
Sıfır Atık, Sıfır Çöp mü?
Türkiye’nin sıfır atık öncülüğü değerli bir iddia. İçini doldurmak, ülkenin çevresine de ekonomisine de katkı sağlayabilir.
Sıfır atık, ürünün daha tasarlanırken gereksiz malzeme kullanımının azaltılmasını, uzun süre kullanılmasını, onarılmasını, yeniden değerlendirilmesini hedefliyor. Geri dönüşüm, bu yaklaşımın bir parçası. Kaynağı daha az tüketmek, atığı baştan önlemek ve kalanını güvenli yönetmek birlikte düşünülüyor.
Türkiye’nin COP31 sıfır atık gündeminde gıda kaybını önleme, döngüsel ekonomi ve atık kaynaklı metanın azaltılması bulunuyor. Küresel yıllık atık üretiminde 2035’e kadar öngörülen artışın yarıya indirilmesi hedefleniyor. Mevcut atığın yarısını ortadan kaldırmakla, gelecekteki artışı yarıya indirmek aynı şey değil.
“Bana Ne?” Diyebilir miyiz…
Antalya’dan yazan Food Tank’ın kurucu ortağı Danielle Nierenberg de iklim iletişiminin gündelik hayatla bağını sorgulamış. Yıllardır katıldığı konferanslarda çiftçilerin konuştuğunu, yağmurun ne zaman yağacağını, verimin neden düştüğünü, üretim maliyetini, çocukların çiftçiliğe devam edip etmeyeceğini konuşanları dinlemek istediğini yazmış.
İklim değişikliğini açıkça konuşmak, kayıpların yanında kazanılabilecekleri göstermek, gündelik hayatla bağ kurmak ve jargonu azaltmak gerek. Temiz sulama suyu, korunan kıyılar, düzgün işleyen toplama ve ayrıştırma sistemi konuşabiliriz.
Açılış çevresinde yoğunlaşan yabancı haberleri bir çöp bombardımanı gibi yaşıyoruz, üzgünüm ama iletişim adına umudumu artırdı. Haberlerin bir kısmı da kendi ülkelerinin atık ihracatını sorguluyor.
Sıfır atık öncülüğü bir fırsat sunuyor. Türkiye çevreye uygun işlendiği doğrulanamayan atığı kabul etmeme iradesi gösterirse, arkasında güçlü bir kamuoyu bulmalı. Türkiye’ye yöneltilen eleştirileri, Türkiye’nin Avrupa’dan talep edeceği sorumluluğun gerekçesine dönüştürebiliriz.
“Biricik Türkiye”de beş yıl önce sorduğum soruların bugün artarak güncelliğini koruması can sıkıcı.
