Küresel Enerji Politikaları: Türkiye Denge Oyununda Nerede?
Yaprak Özer – İlkay Demirdağ | Fikir Buluşmaları | 17 Kasım 2026
YAPRAK ÖZER [00:00:00] Değerli izleyenler, merhaba. “Fikir Buluşmaları”na hoş geldiniz. Ben Yaprak Özer. Kıymetli bir konuğum var: Sayın İlkay Demirdağ. Şimdi, kendisini enerji piyasalarında olanlar çok yakından tanıyacaklar. Aslında farklı sürdürülebilirlik ve profesyonel alanlarda da aktivitelerinden kendisini yine tanıyacaklar. Ama ben izin verirseniz bir, konumuzun enerji olduğunu hemen söylemek isterim. COP ya da COP 31 diye anılan toplantıdan, İlkay Hanım’ın henüz döndüğünü ve orada, konferansın, o büyük konferansın içerisinde neredeyse bir ayrı büyük konferans düzenlediğini, söylemek isterim. Bu da enerji, enerji yatırımlarıydı. Şimdi, efendim, geleneksel enerji piyasası benim ya da işte, iş dünyasıyla ilgili ya da içindekiler, tabii ki enerji piyasasının içinde olanlar dışında hâlâ geleneksel bazı verilerle anılıyor olabilir. Ya da ekonomiyi yine, iyi izlesek de. Bunlar nedir? İşte, gaz, kömür, nükleer vesaire. Yani ya da yeni, daha temiz, enerjiler. Ama bir değişim var. Bir paradigma değiştiğinden söz ediliyor. Burada, elektriğin, artmasının sürdürülebilirlik için çok iyi olduğundan söz ediliyor. Oysa bu paradigmanın, hani, değişmeden önceki ya da ben ne değiştiğini anlamak istiyorum. Ama enerji üretiminin bu kadar temiz bir enerji üretmediğini, burada ne olup bittiğini anlamakta fayda var. Bunu anlamakta fayda olmasının bir sebebi de bu dönüşümün içerisinde küresel bir aktivite söz konusu ve Türkiye’nin rekabetçi olabilmesi için anladığım kadarıyla burada, bu sistemin içerisinde bırakın çıkmayı vesaire ama içinde çok önemli bir yer ediniyor olması lazım. Efendim, hemen, söyleyeyim. Sayın İlkay, Demirdağ, Energy Shift Capital diye, küresel bir piyasada olduğu için, yabancı bir isimle ifade etmem gereken bir yatırım platformunun kurucusu. Ama aynı zamanda kendisi yine bu piyasanın içerisinde önemli bir oyuncu. Aksa Enerji’nin bağımsız yönetim kurulu üyesi. Şimdi ben, bu kadarıyla, kifayet edeyim ama hem hoş geldiniz diyeyim hem de ilk soruma geçerken de Sayın, Demirdağ, tam olarak ne yaptığınızı öğrenmek isteyerek, yani hem hoş geldiniz hem de siz tam olarak ne yapıyorsunuz? Benim, bugüne kadar gördüklerimden farklı şeyler yapıyorsunuz. Buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:03:04] Teşekkür ederim davetiniz için. biraz eko mu var? Tamam.
YAPRAK ÖZER [00:03:09] ben almıyorum ama hah, buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:03:11] Harika. Çok teşekkür ediyorum Yaprak Hanım nazik davetiniz için. bahsetmiş olduğunuz gibi COP’tan yeni döndüm ve aslında onun bir enerjisi de var. size de bahsetmeye çalışmıştım. ben 28 yıldır aslında iş hayatının içindeyim. Bunun 25 yılı kurumsal hayattaydı. Londra, Bahreyn ve Türkiye’de, aile ofisleri, özel sermaye (private equity) şirketleri ve büyük kurumlarda hep yatırım tarafında ve fon tarafında çalıştım. Fon derken para piyasası fonu değil, şirketlere yatırım yapan, aslında özel sermaye (private equity) fonlarından, girişim sermaye fonlarından bahsediyorum. Ve bütün bu aslında dönüşümün içerisinde, bu kurumsregulatoryın içerisindeki dönüşümün içerisinde, küresel piyasaları da hep çok yakından takip etmeye çalıştım. Ve yaklaşık dört sene önce kurumsal hayattan ayrıldığımda, küresel piyasalardaki aslında dengelerin ne kadar hızlı değiştiğinin farkına vararak bir çıkış yaptım. Ve bunu yaptığım dönemde de kendime kişisel bir misyon belirledim. Sermayenin insan ve doğaya pozitif katkı sağlayabileceği işlere akmasını sağlamak aslında kişisel misyonum olsun istedim. Ve bu, bu misyonun etrafında da bir yatırım platformu kurdum. Bunun da temel sebebi yine enerji piyasalarında sizin de bahsetmiş olduğunuz gibi, çok ciddi bir dönüşüm olduğunu görmem ve bunu uçtan uca aslında, kapsayan yatırım, araçlarının olmadığını görmemden kaynaklandı. Energy Shift Capital uluslararası bir yatırım platformu. enerji dönüşümü alanında çalışan teknoloji ve inovasyon şirketlerinin seri A sonrası, yani büyüme sermayesi aşamasındaki, fonlama mekanizmalarını yapılandıran bir, platformumuz, gibi düşünebilirsiniz. Çalıştığımız şirketler, genelde global şirketler. Çünkü Türkiye’de enerji dönüşümü alanında bu tarz, büyüme aşamasındaki girişimler çok çıkmıyor. Dolayısıyla biz de globalde çıkan, teknolojilerin ölçeklenmesine destek oluyoruz. Bütün bunları yaparken de platformun bir sosyal, ekosistem bacağı var ve ben bunu çok önemsiyorum. Çünkü aslında bugün dünyada herhangi bir problemi ekosisteminiz olmadan çözmeniz çok zor. Bununla da kastım şu: Yani aynı şekilde, bakan, aynı şekilde hareket edebilen ve aynı değerlere sahip olan bir ekosistemin etrafında çözüm bulabilmek, bugünün kompleks problemleri için çok, gerekli bir, şart gibi görüyorum. Dolayısıyla yatırım platformunun bir sosyal bacağını kurdum. O da Energy Shift Forum. Ve globalde, 700’den fazla aile ofisi, varlık yöneticisi, girişim sermaye fonları ve enerji şirketlerinin içinde olduğu büyük bir ekosistemi aslında, platformun içerisinde yönetiyorum. Bununla da aslında-
YAPRAK ÖZER [00:05:57] Ne yaptınız? Yani bu platformu mu, COP’a taşıdınız? Neydi COP’ta yaptığınız? Belki onu da bir yanıtınızın içerisine entegre edebilirseniz. yani çünkü çok büyük olduğunu biliyorum ama yani ne kadar büyüktü? Bizler genellikle, ekonomik değerle bazı şeyleri algılıyoruz. ama neydi orada yaptığınız? Belki bu örnek iyi bir örnek olur sizin de kendinizi ifade etmeniz için.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:06:27] Şöyle, ben Energy Shift Forum’un altında global, yatırımcı etkinlikleri yapıyorum. işte, Dünya Ekonomi Forumları’ndan Londra İklim Haftası’ndan New York İklim Haftası’na, COP’lara kadar, sadece enerji odağında ve sadece yatırım ve finansman, odağında, etkinlikler bunlar. Ve aslında, çok stratejik bir bağlamda örüyorum diyebilirim, bu etkinlikleri. Çünkü aslında, temel amaç burada enerji dönüşümüne daha fazla sermaye tahsisi sağlayabilmek ve bunun için de doğru paydaşları, doğru yatırımcıları aynı masanın etrafına toplayabilmek. COP’taki etkinliğimiz 13 Kasım’da gerçekleşti ve 70’ten fazla ülkeden, 150 katılımcı, 60 konuşmacıyla, enerji finansmanı ve yatırımı alanında 1 trilyon doları yöneten bir varlık büyüklüğünü aynı odada topladık ve aslında, enerji dönüşümünü uçtan uca ele aldık. Bunun içerisinde-
YAPRAK ÖZER [00:07:24] “1 trilyon dolar” dediniz. Bunların bu odadaki kişilerin temsil ettikleri zenginliğe. Peki, buradan, şunu sormalıyım, merak konusu o: Buradan ne çıktı? Yani, ben şunu sormadan ya da şöyle bir ifade kullanmadan geçemeyeceğim: yalnızca Türkiye değil, zaten sonuncusu ve sanıyorum en büyüklerinden bir tanesine ev sahipliğini yaptık ama bir tam ne olduğunu hiç kimse doğru dürüst anlayamadı, ben anlamadıysam. Onun dışında, burada, bazen çok konuşma az icraat olabiliyor. tabii ki bütün COP’u sizden değerlendirmenizi bekleyemem ama sizin bölümünüzde nasıl bir, eylem bütünlüğü içerisinde geçti? Bu 1 trilyon ne anlama geliyordu? Yani, bir yatırımcılar yatırımcılar geldi, başkalarını dinledi. Burada aksiyon alındı mı? Türkiye’de herhangi bir oluşuma katkınız oldu mu? Söyleyebilir misiniz bilemiyorum ama yine de sormadan geçemeyeceğim. Buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:08:34] Çok doğru bir soru. Çünkü zaten aslında, ben, etkinlik etkinlikçi değilim, bir defa onu söyleyeyim. Çünkü benim etkinliklerimin temel amacı sermaye tahsisinu hızlandırmak ve bunun için doğru yatırım fırsatlarıyla yatırımcıyı bir araya getirmek. Dolayısıyla aslında, o kurgu etrafında örmüş olduğum için hep, işte, bir etki raporunu çıkardım, etkinliğin. amaç şu: Zaten biz burada paylaştığımız teknolojiler bizim birlikte çalıştığımız ve enerji dönüşümünü hızlandıracak yeni teknolojiler. Bunun içinde nükleerden tutun yeni ısı pompalarına kadar, işte, füzyona kadar birçok farklı teknoloji var. Bir, öncelikle zaten, bu teknolojilerin yatırımcılar karşısında kendilerine yer bulabilmesi için çok önemli bir, etkinlik bu. Çünkü her biri kendi perspektifinden enerji dönüşümünü nasıl gerçekleştireceğini bir defa paylaşma fırsatı buldu. Ayrıca bu, onlarla çalışmamızın sadece bir bacağı. Dolayısıyla bu, etkinliklerde onları bir araya getiriyoruz ama sonrasında devamları var. Yani, bu yatırım turlarıyla bu yatırımcıların nasıl bir araya geleceğini kurguluyoruz zaten. Etkinlik bunun bir bacağı. Ama şunu söyleyebilirim: Yani, şimdi enerji dönüşümü dediğimiz şey o kadar kapsamlı ki bunun içinde kurumların enerji dönüşümü ve karbonsuzlaşma hedefleri var. oil and gas sektörünün dönüşümü var. Yeni teknolojilerin hızlandırılması konusu var. Bütün bunların sermayeye yapılandırılması konusu var ve biz bunların hepsini aslında, belli, framework’lerle, konuştuk ve bunların hep bir sonraki adımları da belli. Yani, farklı-
YAPRAK ÖZER [00:10:09] Takip edecek misiniz, İlkay Hanım? Takip ediyor musunuz?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:10:13] Tabii, tabii.
YAPRAK ÖZER [00:10:13] Yani, peki, öğrenmeye çalıştığım ki merak konusu bu herhalde. Yani, sizin etkinliğinizi eğer, biraz daha icraat içerisine taşıyacak olur ve öğrenmeme devam edecek olursam, yani, bir örnekle: Bir yatırımcı geliyor burada, o da konuşuyor. Aynı zamanda diğer tarafta üretici ya da yaratıcı olan birileri ve bunlar daha sonra birbirleriyle anlaşabilirlerse bir beraberliğe doğru gidiyorlar. Siz bunun içerisinde devam ediyorsunuz diye anlıyorum.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:10:44] Biz zaten bunu kurgulayan, platformuz. Yani, o çünkü sadece tanıştırmak değil. Yani, kimin, aslında hangi yatırım stratejisi var, hangi teknoloji ona uygun ve o portföy– mevcut portföyünün içinde hangi teknoloji onu, tamamlayabilir? Bütün bunları takip ettiğimiz için o tanıştırmaları zaten biz çok yapılandırılmış bir şekilde yapıyoruz ve takip ediyoruz.
YAPRAK ÖZER [00:11:05] O zaman şunu sormak isterim: Şimdi, buradaki, tanıştırma faslı yeni. Gerçi hepsi birbirini tanıyan, aynı sektörün içerisinde öyle ya da böyle. Hani, ilk defa karşılaşılan bir nokta değil. ancak burada belki zaman doğru oluyor, belki gündem daha değişik oluyor vesaire. Geçmişten söz edebileceğiniz bir şey var mı? Yani, ne diyebilirsiniz? Siz ne kadarlık bir fonu yönetiyorsunuz? Ya da daha sonra bu satışlar devam ettikçe, yani, bir anlaşmalar, oradaki– çok kısa olarak onu da alayım. Ondan sonra çünkü enerji piyasasıyla ilgili sizin deneyiminizden yararlanmak istiyorum. belki geçmişten, yani, daha fazla nükleer mi çıktı bu ana kadar ya da daha fazla, yani, kömür müydü? basit soruyorum. Siz de belki, hani, buradaki o pastayı benimle paylaşırsınız. Buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:12:04] öncelikle biz bir fon değiliz. Dolayısıyla- kendi fonumuzu koyarak hareket etmiyoruz. Dediğim gibi, biz bunun yapılandırmasını yapıyoruz.
YAPRAK ÖZER [00:12:12] Tamam.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:12:12] Hem yatırım fırsatları akışının bulunması hem de doğru yatırımcının doğru, aslında, yatırımla buluşmasını sağlamak anlamında. kuruluşumuzdan beri daha çok çalıştığımız teknolojiler batarya teknolojileri ve küçük nükleer, santraller. Bu SMR dediğimiz teknolojiler. Şu ana kadar, beş farklı, girişimin seri A ve B ve C’de, işte, yaklaşık 100 milyon euroluk, yatırım turlarında, farklı tahsisler için çalıştık. ama hani, bunlar zaten disclose edebileceğim şeyler değil. Ama çalıştığımız teknolojiler anlamında, şu ana kadar daha çok batarya teknolojileri ve SMR’larla ilgili çalıştık ki bu da zaten enerji dönüşümündeki şu andaki kritik iki konu olduğu için. Yani, buna biraz gireriz isterseniz. Neden-
YAPRAK ÖZER [00:12:55] Tabii, tabii. Hemen girmeyelim bence. kritik sorularımdan bir tanesi aslında son derece genel bir soruymuş gibi duracak. Ama şimdi, gördüğüm şey, siz bu çalışmalarla ister enerji olsun ister başka sektör olsun bir tür paradigma değişimi yaratıyorsunuz. Ama ben anladığımızı varsayıyorum sizin yarattığınız bu, çalışmayı. Fakat en fazla karşılaştığım nokta ne biliyor musunuz? Yani, enerjiden söz edilirken tam ne olduğu anlaşılmayan bir paradigma değişimi var. Ben bu paradigma değişiminin ne olduğunu size sormak istiyorum. Şimdi, 2035 ve %35, elektrik enerjisi üretimi hedefi, Türkiye’nin çok ciddi bir 2040’a kadar koyduğu bir, yatırım, ihtiyacı hedefi, ve ekonomik, yani, tabii kendimize, hep döndürmek istiyorum açıkçası. hem küreseli hem Türkiye’yi. Bir de çok ciddi bir, ekonomik darboğaz içerisinde olduğumuz gerçeği var. Demek ki burada, dış kaynağa ihtiyacımız olacağını, yine en basit haliyle söylüyorum. Ama Türkiye’nin herhalde yalnızca dış kaynağa, ihtiyacı olması değil, bunları buraya çekebilecek de bir, tür yani, iklimin bulunması gerekiyor. Paradigma zaten herhalde bütün bunları kapsıyor. netice itibariyle önce küresel paradigma değişimi nedir? Türkiye bu paradigma içinde yer alır mı? biz bu paradigma içinde Türkiye’de hangi teknoloji– sizin bataryalar, dediniz ya da küçük nükleer, santraller dediniz. Türkiye’nin önünde bunlar mı var şimdi? Yani, en cazip alanlar bunlar mıdır? Buyurun efendim.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:14:52] Tamam, küreselden başlayalım. Öncelikle çok kapsamlı bir soru. Hepsini umarım, tamamlayabilirim. Yani, küreseldeki paradigma değişikliğinden başlayalım. Şimdi, artık enerji, ye baktığımızda, enerji dünyadaki ekonominin tamamen omurgasına dönüşmüş durumda. Eskiden enerjiyi biz bir maliyet kalemi olarak ele alırdık. Yani, maliyetini iyi, yönetebilen, hani, sonuçta burada kâr edebilir gibi görünüyordu. Ama şimdi artık mesele maliyetin çok daha ötesine geçti ve enerji artık en büyük rekabet unsuru haline gelmiş durumda. Bununla ne demek istiyorum? Şimdi, sadece enerji sistemleri dönüşmüyor. Teknoloji çok hızlı dönüşüyor. Biliyorsunuz, yapay zekânın getirdiği, işte, elektrifikasyon, elektrik, ihtiyacı, bir taraftan veri merkezleri, veri merkezleri, buralardaki dönüşümler, yani, teknolojinin çok hızlı bir şekilde, elektrik ihtiyacının artıyor olması birinci paradigma. İkincisi, savunma sanayi sistemleri çok çok değişti. ve şöyle bir şey var: Yani, dünyada artık savunma sanayi o kadar öncelikli bir konu haline geldi ki geçmişte başka potlarda duran yatırım, şeyleri, bütçeleri, savunma sanayine kaydı. Ve savunma sanayini de teknoloji ve aslında enerjiden bağımsız artık düşünemiyoruz. Çünkü neden? Savunma sanayide savaş yapış şeklimiz değişti. Yani, o koca koca büyük, gemilere artık ihtiyacımız olmadan minicik bir, drone’la gidip bir veri merkezini vurduğumuz ve paradigmanın bu anlamda değiştiği bir sisteme dönüştük. Dolayısıyla savunma sanayinin özünde batarya teknolojisi, gibi bir şey çıkmaya başladı. Yani, batarya dediğimiz, işte, enerji dönüşümüne bağlanıyor. Bir de dördüncü bir boyut var, onu da vurgulamak isterim. Genel olarak küresel piyasalarda ne oluyor? Bütün bu aksların içerisinde biz bunları hep dünya düzlemi üstünde düşündük. İşte, dünya üstündeki savunma sanayi sistemleri, enerji sistemleri, teknoloji dönüşümleri. Şimdi, bunun bir başka bir boyutu çıktı: Uzay teknolojisi. Yani, dünyada yaptığımız her şeyin uzaya yansımasını şu anda konuştuğumuz bir dönemdeyiz. Yani, bizim Davos’taki etkinliğimizde StarCloud diye bir girişim vardı. StarCloud şu anda uzayda ilk veri istasyonunu, kurmak üzere çalışan, girişim. Onun dışında, güneş santrallerinin uzayda yapılmasıyla ilgili çalışan birçok ülke ve girişim var. İşte, yani, veri merkezi’ları ve işte, güneş santrallerinin uzaya taşındığı bir aksta uzay teknolojisi, savunma sanayi, enerji ve teknolojinin birbirine inanılmaz derecede yakınsadığını görüyoruz. Ve az önce de söylediğim gibi, enerji artık bir maliyet değil, enerji bir, burada rekabet unsuru. Ve bütün bu denklemin tam ortasındaki en önemli konu da aslında, güvenlik meselesi. Çünkü artık enerjiyi güvenlikle eş değerde koyduğumuz bir noktaya geldik. Bununla da kastım nedir? Yani, enerji, aslında, güvenliğini sağlayabilen ülkeler hem arz anlamında hem enerji, üretimindeki… Uzun dönemli dışa bağımlılığı, mümkün olduğunca azaltabilen ülkeler kendilerini daha avantajlı gördükleri için enerji yatırımlarındaki, aslında bir trend değişimini görüyoruz. Bunda da kastım ne? Daha fazla yenilenebilir enerjinin, işte, yatırım aldığı bir döneme mecburen geçiyoruz. Çünkü neden? İşte, doğal gaz ve petrol, ithalatı yapan ülkelerin bu bağımlılığı azaltma şeyi var. Bir taraftan siz yenilenebilir enerji, yatırımı yaparken bu tek başına baz yük için yeterli olmadığı için bunu destekleyecek yanına, işte, nükleer santraller koymanız lazım. Başka mekanizmalar koymanız lazım. Şebeke sisteminizi geliştirmeniz lazım. Bütün, bütün bunlar bütünsel olarak birbirini desteklemesi gereken konular olduğu için her ülke kendi enerji güvenliğini sağlamak için hem üretim tarafında hem iletim hem dağıtım tarafında çok entegre yatırım yapmak zorunda bundan sonrası için.
YAPRAK ÖZER [00:19:03] Peki, Türkiye’ye gelince, evet, merakla. Çünkü batarya dediniz. Bizim orada eksik olduğumuzu biliyorum. Yenilenebilir enerji, evet, dünyanın en iyi coğrafyalarından birindeyiz. Her ne kadar iklim krizi, sizin geldiğiniz COP konferansı Türkiye’yi bu kadar şanslı bulmuyor, gelecek yıllar uzun vade için. Ama öbür tarafta nükleer bizim hep yumuşak karnımız gibi, böyle baktığımda gördüğüm şeyler. Kaldı ki teknoloji de öyle. Eğer, şöyle bir sizin söylediklerinizden, bir çıkarım yapıp da bitirecek olursam, enerjinin artık savunma, ondan sonra teknoloji ve uzayla, anıldığı, bir dönemde güvenlik, ihtiyacıyla paketlendiğini söylediniz, eğer doğru söyleyebilirsem.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:19:57] Aynen öyle.
YAPRAK ÖZER [00:19:57] Bunun içerisinde Türkiye, Türkiye’nin rolü var mı? Türkiye, ne rolü var o zaman? alıcı mı yalnızca? Yoksa burada üretim de yapılacak mı? o paradigmaya nereden giriyor? Buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:20:15] Süper. Bir defa öncelikle, Türkiye, enerji üretim, mix’ine baktığımızda Avrupa’daki birçok ülkeye göre yenilenebilir kapasitesini çok hızlı bir şekilde artırmış bir ülke. Dolayısıyla, şu ana kadar yapılmış olan yenilenebilir yatırımlarıyla iyi bir noktada olduğumuzu söyleyebiliriz. Türkiye’de şebeke de Avrupa’ya göre daha iyi bir konumda. Çünkü özelleştirme sonrası, biliyorsunuz, dağıtım şirketleri, hani, yatırımlarını devam ettirdi. Avrupa’da çok daha geride. tabii ki bizde de şebeke yatırım ihtiyacı var. Ama bu haliyle Türkiye enerji dönüşümün içerisinde maalesef, hani, uzun vadede baktığımızda küçük bir oyuncu olarak kalır eğer paradigma değişikliğini yapamazsa. Bununla kastım nedir? Çünkü aslında enerji sistemleri o kadar hızlı dönüşüyor ki ve Alparslan Bey, bundan iki hafta önce, COP’tan bir hafta önce Türkiye’nin 2040 yatırım planlarını açıkladı ve 2040’a kadar Türkiye’de 500 milyar dolarlık bir enerji dönüşüm yatırımına ihtiyaç olduğunu söyledi. Bunun içinde, yenilenebilir kapasitenin artırılması, yeni teknolojilerin entegrasyonu ve şebeke yatırımları var. Bu çok büyük bir rakam ve çok iddialı bir rakam.
YAPRAK ÖZER [00:21:27] Ben söylemek istemedim olur da yanlış bir, rakamsal ifade kullanmayayım diye. Ama sizin de teyit ettiğiniz, gerçekten insanın ufkunun, belki almakta güçlük çekeceği, hele ekonomik durumumuz da söz konusu olduğunda bunu nasıl yapılacak? o zaman şeyle bağlayayım. Eğer paradigma değişimine girmezse çok küçük bir oyuncu olarak kalır. Ama şansı var. Ve fakat biz ne şanslarımızı ne kadar uzun süreye yaydık bugüne kadar, enerjide değil yalnızca. bu tarafına da sizin vizyonunuzla belki zaten yanıt veriyordunuz sizi kestiğimde ama belki yorumunuzu da bizimle paylaşırsınız.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:22:13] Yani, ben Türkiye’yi genel bir yorumlamak isterim. Şöyle, dediğim gibi mevcut, kapasite, yenilenebilir tarafında çok iyi ama bundan sonrası için yapılması gerekenlerden biraz bahsedelim. Şimdi, tüm dünyada dedim ki SMR’lar ve depolama sistemleri çok önemli. Bunun arkasında birkaç sebep var. Bir, öncelikle, işte, veri merkezi’larda baz yükünün sağlanması için depolama sistemine ihtiyacınız var. Aynı şekilde yenilenebilir enerji bir baz, yük taşımadığı için depolamayla bunu dengelemek gerekiyor. Artı, Türkiye’de bu sene enerji fiyatları çok düştü, belki takip etmişsinizdir. Ve hem enerji fiyatları düştü, hem de baktığınızda aslında enerji yatırımları bu haliyle artık çok kârlı olmamaya başladı. Dolayısıyla Türkiye’deki birçok yatırımcı Türkiye’de yapılacak bu, işte, 2040 hedefleri çerçevesindeki yatırımları tekrar düşünmek zorunda kaldı. Yani, depolama tesisi olmayan yenilenebilir enerji, kapasitesi bugünkü elektrik fiyatlarıyla maalesef kârlı bir halde değil. Ancak arbitrasyonla bir yere getirebiliyorsunuz. Dolayısıyla bu YEK ihalesiyle zorunlu hale getirilmiş olan bu depolama sistemleri Türkiye için çok önemli. Artı, baktığımızda, İran savaşı sonrasında bölgedeki birçok veri merkezi, veri merkezi aslında, maalesef, yok edildi, biliyorsunuz. Dolayısıyla Türkiye coğrafi olarak çok önemli bir noktada. Ama bu avantajı çok hızlı bir şekilde kullanması gerekiyor. Çünkü yapay zekâ ve veri merkezleriyle ilgili bu fırsat iki üç yıllık bir fırsat. Yani, burayı doğru kullanamazsak bu fırsatı kaçıracağız. Bununla da kastım-
YAPRAK ÖZER [00:23:54] Nasıl iki üç yıllık? Yani, büyük, yatırımlar. Biraz anlayabilmek ve anlatabilmek için soruyorum arada. Data center dediğiniz şey büyük yatırım gerektiriyor. çevremizdekiler, tahrip oldu dediğiniz konular, bir, Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinde yapılan veri merkezi’lardı bunlar. Savaşın etkisiyle gerek Körfez gerekse Ukrayna-Rusya arasındaki savaşta zaten hep enerji- ile ilgili alanlar hedef alınıyor. Orada zaten, hani, savunmanın tam içerisinde yer alan bir şey. Ama bir yandan da iki üç yıllık bir ufuk, onu da ben algılamakta güçlük çekiyorum.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:24:42] Bu tamamen yatırımcı perspektifinden. Yani, bu şey, buradaki, talep azalacak gibi bir şey değil. Yanlış anlaşılmasın lütfen, iki üç yıllık bir horizon verdiğimde. Burada şunu kastetmeye çalışıyorum: Burada yok edilmiş ve hani, tahrip edilmiş, veri merkezlerinin hızlıca yerine alternatif geliştirilmesi lazım. Bununla ilgili de zaten çevredeki bütün ülkeler bir yarış hâlinde. Şimdi, Türkiye’nin kendi, aslında veri kapasitesi, çok büyük değil. Çünkü bankaların kendi zaten, şeyleri var. Dolayısıyla bunun dışında çok ekstra bir şeye ihtiyaç duymadığı için bunun doğru yapılandırılması lazım. Yani, büyük ölçekli bulut hizmet sağlayıcılarını (hyperscaler) Türkiye’ye getirip, işte, doğru, araziyi bulup, doğru yapılandırmayı yapıp, doğru şebeke bağlantısı ve doğru baz yükü veri merkezi için sağlayabildiğiniz o yapıların kurulması gerekiyor. Ve şu anda Türkiye’de bununla ilgili, yani, çok ileri aşamada bir şey yok. Yani, birkaç şirketin veri merkezi yatırımı var ama büyüklük olarak çok büyük değil. Yani, bizim buradaki yatırımları buraya çekmek için çok hızlı bir şekilde bu yapılandırmayı yapmamız lazım. Yani, doğru-
YAPRAK ÖZER [00:25:49] Bir şey daha sormak istiyorum. ne olur unutmayın, ara ara ben unutmayayım diye sormak istiyorum ama o veri merkezlerinin kurulumunda ne Körfez’de ne Suudi Arabistan gibi ya da şey, otokrasinin, hüküm sürdüğü ya da oralar, böyle yönetimlerde, kamuoyu sesine, az rastlanıyor ve veya bilinç düzeyine, farkındalığına diyeyim, farkındalık diyeyim, bilinci, dışarıda tutarak. Şimdi, Türkiye’de veri merkezleri bugüne kadar çok konuşulmadı ama Avrupa bunu çok konuşuyor. Büyük protestolar var, büyük, karşı koyma, çabaları var. aynı şeyden mi söz ediyoruz? Bu veri merkezi’lardan mı söz ediyoruz? Yani, suya, suya, aslında rakip olan, yaşam standartlarımızı aşağıya çekecek olan, konularda belki bu sürdürülebilirlik çalıştığınız için de bunu sormak ihtiyacını hissediyorum. bu anlamda, yani, İlkay Hanım’ı umarım bir anda sizi kaybetmeyiz diye düşündüm ama buna da bir cevap verebilir misiniz lütfen? Yani, çok tartışma, alanı olduğu için. Buyurun.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:27:15] Bu arada Amerika’da da çok büyük, sosyal, –
YAPRAK ÖZER [00:27:18] Demokratlar öyle kazandı önemli bazı eyaletlerde.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:27:23] Yani, bence şunu söylemek lazım: Hiçbir teknoloji kendi içinde çok masum değil. Teknolojiyi nasıl konumlandıracağınız ve bununla ilgili aslında gerekli çerçeveleri nasıl yapacağınız çok önemli. Yani, bugün, hidroelektrik santrali temiz enerji diyoruz. O da masum değil. Rüzgâr da masum değil. Çünkü onunla beraber biyoçeşitliliğe de verdiğiniz birçok zarar var. Dolayısıyla bunları iyi yönetemediğiniz takdirde hiçbir şey temiz veya işte, tamamen masum diyemeyiz. Aynı şekilde data, center’lar da öyle. çok ciddi bir su tüketimi var, bir, soğutma ihtiyacı var. İşte, bütün bunları doğru yapılandırmadığınız zaman ekosisteme çok ciddi zarar verebilecek yatırımlar. İşte, tam da işte bu yüzden, çok daha bütünsel aslında, yaklaşımlara ihtiyacımız var, demek zorundayım. bunu yaparken de işte, Türkiye’de stratejik ve uzun vadeli programlar genelde her sektörde çok eksik. Yani, sadece hedef koymak değil, bu hedefe giderken gerçekten bunu nasıl yapılandıracağınızı konuşmamız lazım. Ve bence COP’taki temel eksik de benim gözlemlediğim kadarıyla, bu. Yani, bu COP’un uygulama COP’u olması arzu edildi. Ama ben kendi segmentime bakıyorum, sektörüne bakıyorum. Yani, enerjiyle ilgili şimdi alınan kararların bütünsel olarak takip edileceği ne içerik var diye baktığımda ben kendim bulamıyorum bunu. Yani, bizim, sadece, sadece enerji için değil, bu tarım için de aynı şekilde uzun vadeli stratejik, ülke planlarına ihtiyacımız var. Yani, nereyi, yani, hangi yatırımı hangi bölgede yapacağız, hangi kaynakları kullanacağız? bütün bunları yapılandırırken doğru finansman modellerini nasıl sağlayacağız? Doğru yönetişim modellerini nasıl sağlayacağız? Çevreyle ilgili konuları nasıl yöneteceğiz? Yani, bütün bunları bütünsel olarak görebildiğim benim bir içerik yok açıkçası. En büyük kaygım da zaten bu. Yani, mesele sadece hedef koymak değil ve bunlar çok büyük hedefler, söylediğim gibi. Ve Türkiye kendi iç piyasasında bunu karşılayabilecek bir sermaye yapısına da sahip değil. Dolayısıyla yabancı yatırımcının buraya, çekilebiliyor olması lazım bu yatırımlar için. bunun için de doğru yatırım ikliminin sağlanması gerekiyor. Bunun için de hukuksal düzen var. Regülasyonların, güvenilirliği var. uzun vadeli finansmana erişim, var. finansman maliyetlerinin düşürülmesi var. Bugün, yani, Türkiye’de, uzun vadeli kredi bulamıyorsunuz. Maliyetler çok yüksek. bu şartlar altında, yani, gerçekten yatırımcıyı buraya çekmek çok zorken, yani, çok daha bütünsel bakmak gerekiyor konulara.
YAPRAK ÖZER [00:30:06] Peki, o zaman çok kritik bir noktaya geldik. Yani, Türkiye’nin kendi yatırımcısının, bu yatırımlarda enerji içerisinde, pay alabilecek, ekonomik, yetkinliği sınırlı. Doğru, değil mi? Bunu ifade ediyorsunuz.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:30:25] Doğru, doğru.
YAPRAK ÖZER [00:30:26] ve çok büyük ölçüde ve hatta belki tamamen, yabancı yatırımcıyı çekmemiz gerekiyor. Peki, bu yabancı yatırımcıyı çekerken sizin zaten platformlarınız ya da tartışma alanlarınız her Allah’ın günü bu şekilde geçiyor. Yani, siz bunun üzerinde yaşam sürüyorsunuz. Peki, Türkiye’nin yabancı yatırımcıyı çekebilecek, cazibesi var mı? Burada bizim, hani, kendi kendimize söylediğimiz, avantajlı bir ülkeyiz, efendim, işte, çok coğrafi olarak yakınız, nüfusumuz demografik olarak öyle böyle, hem üreticiyiz hem tüketiciyiz vesaire. Bunlar artık ezber. Yani, düğmeye basıyorsunuz, ezber söylüyorsunuz. Gerçek ne? Masadaki gerçek ne? Sizin toplantı odanızda bir trilyon dolarlık o, hazerun size ne sinyali verdi?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:31:20] Hıhı, ne güzel soru. Ya, şöyle: ben Türkiye’ye çok inanan bir insanım bu arada ve-
YAPRAK ÖZER [00:31:26] Onlara inanıyor musun?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:31:28] şöyle: Yani, yatırımcı inanmanın ötesinde rasyonel bakar. Yani, yatırımcı bana veya ülkeye inanmak zorunda değil. Yani, benim kadar duygusal bakmak durumunda da değil.
YAPRAK ÖZER [00:31:38] Tabii.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:31:38] Ben ona rasyonel gerçeklik sunabilirsem, burada, işte, risk ve getirinin yönetilebildiğini gösterebilirsem her yatırımcı buraya gelmek ister. Çünkü bugün dünyada hiçbir ülke, tam olarak aslında yatırıma uygun değil artık. Bugün en güvenli saydığımız Amerika bile, inanılmaz derecede, yani, öngörülemezliğin arttığı bir ülke hâline gelmiş durumda. Bugün gelişen piyasalarla gelişmekte olan piyasalar arasındaki o risk ve getiri oranı kayboldu. Yani, biz eskiden neden gelişmekte olan ülkelere yatırımcı çekerdik? Burada tamam, risk yüksek ama getiri oranı da yüksek. E, şimdi her yerde risk yüksek. O zaman ben niye gelişmekte olan yere geleyim? Yani, çok da bir farkı yok. O zaman giderim Amerika’da yaparım. Yani, o yüzden benim burada o rasyonel şeyi anlatabilmem lazım. Yani, elektrik piyasasının öngörülebilirliğini göstermem lazım. İşte, elektrik fiyatıyla, sistemiyle, regülasyonuyla, getiri oranıyla bütün bunların, hani, çözülebileceğini göstermek gerekiyor açıkçası. Yoksa-
YAPRAK ÖZER [00:32:37] Biliyor musun? yani, sizin ikna kabiliyetinizden benim kuşkum yok. çok uzun yıllara dayanan bir deneyim, çok uzun yıllara dayanan da bir, derin aslında bilgi birikimine sahipsiniz ve network’ünüz kuvvetli. Bunu görebiliyorum. Ama bunu anlatmak, karşı tarafın duygusal olmadığı, siz de duygusal olamazsınız. Bu bir iş.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:32:59] Ben de olamam. evet.
YAPRAK ÖZER [00:33:01] Evet. ama nedir, yani, ne için-
İLKAY DEMİRDAĞ [00:33:06] Bizim burada yaptığımız– evet, yani, aslında şöyle bir örnek vermek isterim: Mesela, biz şu anda Türkiye’de, veri merkezi geliştirmekle ilgili, farklı birkaç grupla bir, bir, bir süreç içerisindeyiz diyeyim. Şimdi, normalde, Türkiye’de veri merkeziyle ilgili yatırım yapmayı planlayan insanların bakış açısıyla yabancı yatırımcının bakış açısı çok daha farklı. Yani, onlar mesela bunu bir geliştirme işi gibi görüyor, bir inşaat işi gibi görebiliyor. Ama buradaki temel konu aslında, işte, mesela, uzun vadeli alım anlaşmasını kimle yapacaksınız, bunun alıcısı kim, ne kadar uzun vadeyle alacak, hangi fiyattan alacak? Yani, siz o tarafı kurguladığınızda inşaat ve development kısmı bunun en kolay kısmı. Bizim Türkiye’de, yani, zihinsel olarak dönüştürmemiz gereken temel konulardan bir tanesi şu: Biz her şeye bir, yani, inşaatta çok iyi olduğumuz için inşaat işi gibi bakıyoruz. Bu, bu öyle bir şey değil. Yani, doğru kontrat yapılarına ihtiyacımız olduğu bir dönemdeyiz. Bunun için de işte, alıcısı kim, hangi vadeyle alacak, hangi fiyattan alacak, hangi şartları sağlayacağım ben ona uzun dönemde? Bütün bunları ben öbür tarafta önce kurgulayıp hazırladığımda, yani, işte, ben bu veri merkezi’ı yaptığımda 15 sene uzun vadeli alıcıyı, işte, şu hyperscaler dediğimde, onunla o anlaşmayı teoride yaptığımda, sonra gelip burada onun geliştirmesini da yaptığımda çalışıyor. Ve biz şimdi onu aslında değiştirmeye çalışıyoruz. Yani, mesele burada-
YAPRAK ÖZER [00:34:31] Paradigma bu.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:34:32] Paradigma bu. Ve bunu bu tarafta da yapılandıracak finansman mekanizmalarını kurduktan sonra bu tarafa gelip “Evet, şimdi burada her şey hazır. Bunu kiminle, nasıl yapabiliriz?” konusu. Burası hazır olmadan inşaatı yaptığınızda Türkiye’deki gayrimenkul projeleri gibi oluyor veya Türkiye’deki kısa vadeli o bakışın ürünleri gibi oluyor. Hiçbir şey uzun vadede getiri sağlamıyor. Yani, “Kısa vadede ben nasıl kâr maksimizasyonu yaparım?” kafasında kalıyor. Yani, bence Türkiye’nin temel problemi bu.
YAPRAK ÖZER [00:35:00] Temel problem bu. Bir başka temel problemi daha var Türkiye’nin: hukuk, adalet sistemi. Yani, şimdi, adalet sistemi deyince bizim günlük kendi içimizde uyandığımız her sabah, o, iç yakan, haberler dışında iş dünyası için adalet sistemine baktığımızda yabancı burada herhâlde sürdürülebilirliği bir gün, den diğer güne değişebilecek bir, yapılanmayı görmek istemez diye düşünmek– düşünmeliyim diye düşünüyorum. [güler]
İLKAY DEMİRDAĞ [00:35:32] Aynen.
YAPRAK ÖZER [00:35:34] peki, siz bu ortamı, siz bu, birbirine, diyaloğu anlatmak üzere ortadaki trafik yöneticisi olarak, o inşaat diye bakıyoruz, öbürü “Ben burada nasıl bir, şey kuracağım, içeriği ne olacak, onun ekosistemi?” Bunu nasıl anlatıyorsunuz? Yani, eminim çok kritik sorular geliyor. merak ediyorum. Hani, nasıl cevap vereceğinizi de bilmiyorum. Hani, ben soruyu böyle soruyorum. Kusura bakmayın ama.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:36:09] Yo, çok güzel sorular soruyorsunuz ve çok doğru sorular. Şöyle: Bugün bence artık herkes şunun çok farkında: Bugün sermayeye erişiminiz yoksa fikriniz ne kadar iyi olursa olsun fikir olmanın ötesine geçemiyor. Ve doğru finansman ve yatırım aslında yapısını kurmak buradaki en kritik marifet. ve bizim aslında bu gruplara anlatmaya çalıştığımız şey de bu. Yani, buradaki doğru finansman modelleri ve bunu yaparken de geleneksel,.. Modellerin dışında ne yapabiliriz? Aslında, yani, bizim, hani, getirmeye çalıştığımız konu bu. Çünkü Türkiye’de bir yatırım yapılacaksa insanlar, hani, “Banka finansmanı alırım, kredi kullanırım.” Yani, bu, bu kadar dar bir çerçevede baktığı için bunun ötesinde yapılandırmayı nasıl yapacağımızı biz onlara anlattığımızda o zaman gerçekten “Ha, evet ya, burada başka bir şey de var.”a dönüyor. Çünkü mesela, örnek vereyim, cuma günü, işte, biz COP’ta bir etkinlik yaptığımızda o kadar farklı sermaye grupları vardı ki odada. Yani, bizim çalıştığımız, büyük enerji şirketlerinin bir tanesinin CEO’su bana geldi ve şey dedi, “Ben,” dedi, “böyle büyük bir çeşitlilik olduğunun farkında değildim.” dedi. “Yani, biz Türkiye’de finansmana banka kredisi gibi bakıyoruz sadece.” dedi. Ve ben yani, cuma günü sadece tek başına kendi, ailesinin 14 milyar dolarını yöneten Amerikalı bir aile ofisini de getirdim. Etki fonlarını da getirdim. Farklı yapıları da getirdim. Aradaki karma finansman (blended finance) mekanizmalarını getirdim. Bütün bu iklim finansmanının arkasındaki çok taraflı kalkınma bankalarını getirdim. Yani, böyle baktığınız zaman zaten bunlar birbiri içinde birlikte çalışmadığı sürece bu kadar büyük finansman açıklarını kapatabilme şansımız yok. Yani, doğru kontrat ve doğru finansman yapılarını şekillendirmek ve tasarlamak gerekiyor. Zaten biz de orada devreye girmek istiyoruz.
YAPRAK ÖZER [00:37:59] Anlıyorum. Şimdi, paradigma değişimi derken siz bizim yatırımcı çekme paradigmamızı da sorgulamamızı istiyorsunuz. Yani, burada yalnızca bizim bildik, babadan kalma bankalar, kendi bankalarımızı bırakalım, o finans kurumları olarak gerçekten geleneksel bankacılığın ötesinde, sermayeye hâkim olan başka gruplar, bunların ikna edilmesi… Tahmin ediyorum onların ikna edilmesi biraz daha zor olabilir. Çünkü çok farklı aile ofisleri çok farklı açılardan değerlendiriyor olabilirler ya da emekli fonları vesaire gibi şeyler aklıma geliyor ya da bambaşka, konular. Peki, bizim önümüzdeki bu, ne diyelim, atlatılması gereken merhaleler başka ülkelerin de var. Yani, bildiğim kadarıyla. Belki biraz da onunla ilgili bir fikir vermek istersiniz. Çünkü mukayeseli anlatımlar her zaman aklımızda biraz daha iyi yer ediyor. İspanya’nın ya da Polonya’nın, sistemlerini ya da bu paradigma değişimini, sistemini kurup paradigmasını değiştirdiğini söyleyebilir miyiz? Ben bu iki örneği biliyorum ama belki bunun içerisinde Yunanistan da vardır, bunun içerisinde başka ülkeler de ya da Körfez’de vesaire, vesaire. Hem biraz aydınlatın, rakiplerimiz kim? Hem de onların sistemlerine bakması ya da karşıdakine bakması, onlar nasıl yönetiyorlar?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:39:33] yani, bu kadar detaylı bir karşılaştırma yapmam mümkün değil açıkçası.
YAPRAK ÖZER [00:39:37] Yok, genel itibariyle, genel itibariyle. Haklısınız.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:39:41] Türkiye’deki enerji şirketlerinin birçoğu mesela, Doğu Avrupa ülkelerinde yatırım yapmak üzere oradaki fırsatları takip ediyor. Birçoğunun aslında yatırımı da var. Baktığınızda temelde fark nedir dediğinizde şu anda, işte, orada alım, elektrik alım anlaşmaları Türkiye’ye göre biraz daha avantajlı. İşte, elektrik fiyatları Türkiye’den daha yüksek. ama bütün bunlar, işte, baktığınızda rekabet için yeterli mi? Hayır, değil. Bence bu ülkelerin de dönüşüm yolculuğunda yapması gereken çok şey var. Çünkü ben bunu karşılaştırmak için şeye bakıyorum, yani, yeni teknoloji nereden çıkıyor ve nerede ölçekleniyor? Bence esas konu bu. Çünkü geleneksel yöntemle enerji, üretimi yapmak ve satmak, önümüzdeki beş 10 senenin konusu olmayacak. Yani, zaten ayakta kalacak, şirketler de bu şirketler olmayacak. Yani, bunlar çok sıradan enerji üreten şirketler olacak. Biz enerjiyi dönüştüren liderleri bulmaya çalışıyoruz şu anda. O yüzden de kritik konu şu: Yani, yeni teknoloji nerede çıkıyor, çıkabiliyor mu? Mesela Türkiye’de çıkmıyor enerji alanında.
YAPRAK ÖZER [00:40:47] Enerji alanında teknoloji. Şimdi tam oraya gelecektim, var mı diye. Yok dediniz.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:40:52] Yok. Yani, hani, elin parmaklarını geçmeyecek kadar, Türkiye’de enerji girişimi var diyeyim. Enerji dönüşümü alanında girişimler var. Bunlar, işte, yazılımlar var, öngörücü bakım yapan şirketler var ama çok çıkmıyor Türkiye’den. Yani, Türkiye mesela, işte, gaming alanında, oyun alanında acayip güzel, unicorn aşamasına kadar gelmiş girişim çıkartabiliyor ama enerjide çıkartamıyor. Avrupa’ya baktığımızda, Nordik ülkelerinden, teknoloji çok çıkıyor ama ölçeklenemiyor. Çünkü daha küçük piyasalar bunlar. Bunlar ölçeklenmek için Amerika’ya gidiyor. Şimdi bütün dünyanın geneline bakarsak teknoloji en çok nerede çıkıyor? İşte, Avrupa’da çıkan var ama ölçeklenemiyor. Amerika’da çok çıkıyor, ölçeklenebiliyor çünkü Amerika’nın sermaye havuzu çok daha geniş ve sermayeye erişim daha kolay. ama bugün çok büyük teknolojilerde hiç kimsenin Çin’le mücadele etme şansı yok. Yani, bugün bir batarya teknolojisinde dünyanın neresinde olursanız olun Çin’le, yani, compete etme şansınız yok. Yani, o kadar, hani, gelişmiş teknolojiler. Dolayısıyla şey gibi bakmak lazım, yani, Çin’in zaten, hani, liderliği her konuda çok inanılmaz. Kendinize çok niş alanlar bulup katma değerli birtakım aslında niş ürünler çıkartabileceğiniz şeylere bakmak lazım. Bütün bunları yaparken de yeni çıkan teknolojileri bir şekilde ülke olarak entegre edebilmeniz lazım. Çünkü bunu yapmadığınız sürece, hani, enerji dönüşümünde geride kalacaksınız. Yani, bu iş sadece elektrifikasyon hedefini kurmak değil, dengeli bir, işte, üretim portföyü kurmak, uzun vadeli, sürdürülebilir enerji sistemleri kurmak, bütün bunların güvenilirliğini ve dayanıklılığını artırabilmek, maliyeti düşürmek, enerjiyi erişilebilir kılmak. bu da bir konu. Yani, bugün enerji, elektrik erişimi olmayan Afrika’da- Milyonlarca insan var ve bu bir insan hakkı, yani elektriğe, enerjiye erişmek.
YAPRAK ÖZER [00:42:51] Doğru söylüyorsunuz.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:42:51] Bütün bunları erişilebilir kılmak, bütün bu dönüşümün odağında, işte, kimin olacağı meselesi var. Ve bence burada Avrupa da Türkiye’nin çok çok önünde değil, onu söyleyebilirim size. Yani, bugün rekabette birazcık, işte, elektrik fiyatları daha yüksek olduğu için bugün Türk şirketleri Avrupa’ya gidip yatırım yapalım diyorlar. Ama bu da enerji dönüşümü değil, yani.
YAPRAK ÖZER [00:43:12] Anlıyorum. Peki, maliyetin geri dönüşümüyle ilgili bir şey söylemek ister misiniz? Yani, yapılan yatırımların geri dönüşümü konusunda enerji piyasası diğer sektörlere göre, yani, dünü anlatmayın. Zaten sizin hep ufkunuz gelecek, yakın gelecek ve orta vadeli gelecek. Hatta uzun geleceği bile belki de yeri geldikçe vesaire artık konumlandırıp ölçeklendireceksiniz. Yatırımın geri dönüşü konusunda sorun var mı?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:43:43] şu anki Türkiye’deki elektrik fiyatlarıyla var maalesef ve finansman maliyetleriyle. Az önce de söylemiştim. Yani, Türkiye hiç olmadığı kadar, bir, sıkışıklık içine girdi. Çok daha öncesinde, enerji yatırımları çok daha kârlıydı. Şu anki hâliyle, yani, biraz zor, hani, yatırımın geri dönüşü. O yüzden de hibrit enerji sistemleri yatırımları daha ön plana çıkıyor. Yani, işte, farklı teknolojileri birleştirdiğiniz, baz yükü sağladığınız, işte, depolama yaptığınız, depolamayla arbitraj sağladığınız, portföyü çeşitlendirdiğiniz… şimdi, mesela, bu sene çok yağmur vardı, hidrolar çok iyiydi ama genel olarak son beş seneye baktığımızda hidrolar çok çok kötüydü. E, bundan sonra, mesela, hiçbir zaman suyla ilgili bir öngörümüz olamadığı için, hani, mesela, hidroelektrik santralleri nasıl performe edecek bundan sonra, bir fikrimiz yok. yani, dolayısıyla daha hibrit sistemlere doğru, gidilirse ancak, hani, bir portfolyo optimizasyonu yapılabilir gibi geliyor bana.
YAPRAK ÖZER [00:44:44] Peki, bir asansördeyiz ve diyelim ki çok az vaktiniz var. Türkiye’de enerji politikalarını, yapıcuddersına, o kısa, şeyde, durakta, üç tane şey söylemek isteseniz… Çok şey söylediniz. Ben toparlamanızı istiyorum artık. Sizi daha fazla yormak istemiyorum ama bu sorumu hem Türkiye’deki enerji politikalarını yapanlara ne söylerdiniz o asansörde? aynı zamanda Türk şirketlerine ne söylemek isterdiniz? sanıyorum onlar da burada her ne kadar, ekonomik olarak finansmana, aç bir, yapısı– yapıda olsalar da en önemli oyuncular arasındalar. Buyurun, bunları da duymak isterim sizden.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:45:31] Ben şunu söylemek isterdim: Yani, bu hedefler çok harikulade ama bize yol haritasını verir misiniz? Yani, nasıl yapacağız biz bunu? bununla ilgili, bir devlet tarafından nasıl bir aksiyon alınacak? Bütün bunların gerçekleşmesi için nasıl bir çerçeve belirlenecek? Neleri kolaylaştıracaksınız? bunları bize somut, somut olarak anlatın demek isterdim. Yani, sadece hedefleri paylaşmak değil, hedefe nasıl ulaşacağız? Yani, burada devlet hangi, adımları atacak? Özel sektörden beklenti ne? Yabancı yatırımcıyı nasıl çekeceğiz ve bütün bunun entegrasyonunu nasıl yapacağız? Ben bir yol haritası görmek istiyorum açıkçası, yani.
YAPRAK ÖZER [00:46:13] Anladım, yol haritası. Peki, Türk şirketlerine ne söyleyeceksiniz? Onlar bu-
İLKAY DEMİRDAĞ [00:46:18] Türk şirketine… Ya, benim en büyük dilemam şu: Türkiye’deki şirketler hep, yani, biraz da konjonktür gereği, yaşamsal varoluş derdinde ve küresel piyasaları takip eden, trendleri takip eden çok az, şirket var Türkiye’de. Ve uzun vadede ben oyunu değiştirecek Türk şirketleri görmek istiyorum. Türk enerji şirketleri görmek istiyorum. Bunun için de global piyasalardaki teknolojilerle entegrasyonunu sağlamak istiyorum. Benim en büyük dilemam bu. Yani çünkü ben birçok teknolojiyi Türkiye’ye getirip bu şirketlerle bir araya getiriyorum. “Biz şu anda ona bakmıyoruz.” diyorlar, mesela. Tamam, yatırım yapmak zorunda değilsin ama bakmak zorundasın. Yani, bu teknolojiyi anlamak zorundasın. valla, ben şunu isterdim Türk şirketlerinden: Daha, küresel piyasalara entegre olabilecek, bir, zihinsel dönüşüm isterdim onlardan.
YAPRAK ÖZER [00:47:14] Zihinsel dönüşüm. Size “Yabancılara ne söylemek istiyorsunuz?” diye sormayacağım. Zaten sizin anladığım kadarıyla yabancılara anlattıklarınız, yani, eğer COP’taki, odayı ya da konferans salonunu düşünecek olursak daha kolay, onlara daha kolay anlatıyorsunuz anladığım kadarıyla. “Gel bak, bunları, şey yapabilirim.” diye. ama şu çok, yani, oyunu değiştirecek oyuncu olabilmek, oyunu değiştirecek oyuncunun zihniyetini, bir kere daha söyleyin ve bitirelim. Oyunu değiştirecek oyuncu yalnızca enerjide değil bu tabii ki, oyunu değiştirecek zihniyet. Nedir o? Takip etmek dediğiniz ne? Okuyacak mı? Takip etmek dediğiniz ne? yurt dışına mı gidecek? Takip etmek dediğiniz ne? İnşaatı mı bırakacak? Yani, [güler] anlatabiliyor muyum? Beton, betondan mı, şey… Neyse, ben böyle, şeyler, sloganımsı, kelimeler kullanmama hiç gerek yok. Sizi dinlemeliyim, son cümlenizi.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:48:22] Yani, takip etmek demek oyunun içinde yer almak demek. bunun için de yani, ya, evet, konferansa da gidin. mümkün olduğunca çok paydaşla konuşun. Mümkün olduğunca çok yeni teknoloji dinleyin. Ama bence hepsinin arkasında şu var: Yani, growth, mindset dediğimiz, yani, aslında, gelişmeye açık- Bir perspektifte olmak. yani, geleneksel, “Ben bunu böyle yaptım, şu ana kadar çok iyiydi, bundan sonra da böyle yaparım.” artık çalışmayacak bir bakış açısı. Yani, bunu, mesela, Davos’ta Mark Carney’in konuşmasını herkesin dinlemesini isterim sene başında. Ve şunu söyledi, yani, “Artık,” dedi, “nostalji bir, strateji değil, yatırım stratejisi değil. Ve bunun, bu karmaşık düzenin geçeceğini beklemeyin. Çünkü artık bu yeni norm.” Yani, belirsizlik, öngörülemezlik her geçen gün daha fazla artarken, sen eski stratejilerinle geleceği kurgulayamazsın. Dolayısıyla, bunun içerisinde kendine yeni bir yol haritası yapman lazım. E, bu da ancak, yani, açık bir zihin ve ön yargısız bir bakış açısı ve öğrenme merakıyla olabilecek bir şey bence.
YAPRAK ÖZER [00:49:39] İlkay Hanım, bana şunu söylüyorsunuz galiba: Bu açık zihin parayla satın alınamıyor, değil mi?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:49:45] Yok, bence alınamıyor. [ikisi de güler] Siz daha iyi biliyorsunuz.
YAPRAK ÖZER [00:49:49] Yani, benim, benim anladığım bu. Söylediğiniz şeyi gidip de satın alma mümkün mü? Yani, bizim çünkü en kolay hallettiğimiz bir inşaat, bir de bu, satın almak. ben çok teşekkür ediyorum. Söylemek istediğiniz ve size bu, fırsatı vermediğim bir alan kaldı mı acaba?
İLKAY DEMİRDAĞ [00:50:07] Yok. Yani, ben mümkün olduğunca, elimden geldiğince yanıtlamaya çalıştım. Umarım, sizin ve takipçileriniz için iyi bir içerik olmuştur.
YAPRAK ÖZER [00:50:14] çok eğitici bir içerik oldu. Teşekkür ediyorum samimi, görüşleriniz için ve açıkçası ben öğrendim. Sağ olun, var olun-
İLKAY DEMİRDAĞ [00:50:23] Sağ olun.
YAPRAK ÖZER [00:50:23] …İlkay Demirdağ. Energy Shift Capital. Böyle İngilizce söylemem de şey, bazen bunları böyle çok Türkçe Türkçe söyleyince “Hayır, bizim ismimiz öyle değil.” deniyor. enerji sektörünün çok önemli bir oyuncusunu ağırladık. Sağ olun, var olun. Görüşmek üzere. Kolaylıklar diliyorum.
İLKAY DEMİRDAĞ [00:50:42] Hoşça kalın. Bye bye.
YAPRAK ÖZER [00:50:43] İyi günler diliyorum.