Yapay zekâ tartışması iki uç arasında sıkıştı. Bir tarafta mucize anlatısı var: Her şeyi çözecek, hızlandıracak, ucuzlatacak yeni akıl. Diğer tarafta felaket anlatısı: İnsanı işsiz, etkisiz, gereksiz bırakacak büyük makine. İkisi de insanı kenarda tuttuğu için eksik. Ve en önemlisi; yapay zekâ, ahlaki, politik ve jeopolitik sınavımız gibi duruyor. Bu bir medeniyet tartışması.

Bu yazı, küresel üne sahip Fütürist Dr. Patrick Dixon’la söyleşime ve tartışmamızın ağırlık merkezi olan “insan ne işe yarar?” sorusuna aranan yanıt üzerine kurgulandı.

Yapay zekâyı, destekleyen, dönüştürücü gücü üzerine fikir geliştiren, meslek olarak tıp doktoru – onkolog olan Dixon’ın gelecek ve teknoloji ağırlıklı konuşma ve kitapları çok satıyor. “How AI Will Change Your Life; A Futurist’s Guide to a Super Smart World” sonuncusu. Bir yıldır en çok satan kitaplar listesinin başında. Dixon, yazan, konuşan, şirketlere ve liderlere “gelecek okuması” desteği veriyor.  İndeks Konuşmacı Ajansında yıllar önce birlikte ürettiğimiz projelerden birinde sahnede hologramla kendisini çoğaltma macerasına girişmiş, izleyenler, birbiriyle konuşan iki Patrick karşısında çok şaşırmıştı…

Dixon,  “insan ne işe yarar?” sorusunu, “insan sağduyusu” yanıtı üzerine inşa etti. Şunu da unutmamak gerek, yapay zekâ tartışması bir teknoloji gündemi olmaktan çıktı. Bu yazıyı aşağıda sıraladığım gelişmeler ışığında okumanız, neden “insan ne işe yarar” sorusunu sorma ihtiyacı hissettiğimi daha iyi açıklayacak.

Vicdan, Ahlak Ve Güç

Üniversiteler yaz tatiline girerken Amerikan eğitim kurumlarında diploma törenlerini ünlü konuşmacılarla taçlandırmak adetten. Her yılın popüler temasına göre seçilen konuşmacı kadrosu bu yıl yapay zeka uzmanları ya da şirket yöneticileri oldu. Ağızlarını açıp ypaya zeka dedikleri anda, kendilerini dinleyen öğrenciler, geleceklerini ve işlerini ellerinden alacağını düşündükleri konuşmacıları protesto ettiler. Gençlerden yükselen karşı rüzgar düşündürücü.

Çok yakın geçmişte, Hıristiyan dünyasının merkezi Vatikan insan onuru, vicdan, çocukların, emek ve ölümcül kararların makinelere bırakılması konusunda ahlaki sınır çizeceğini duyurdu. Diğer tarafta Anthropic ve OpenAI gibi şirketler dinî liderlerle görüşerek makine davranışına ahlaki çerçeve aradılar. Bu girişimlere paralel olarak İran ABD İsrail savaşının önemli aktörü yapay zeka tabanlı teknoloji firması Palantir de manifesto yayınladı. Palantir’in, yapay zekâyı Batı’nın stratejik üstünlüğü ve askeri caydırıcılığı için açıkça bir güç aracı olarak ilan ettiğini okudu. Aynı teknolojiyi farklı dillerle konuşuyoruz: vicdan, ahlak ve güç ile endişe.

Yapay zekâ ile ilgili mücadele teknolojiye kimin sahip olacağı kadar, teknolojinin hangi değer sistemiyle çalışacağı üzerine. Vatikan “algoritma vicdanın yerini alamaz” diyor. Dinî liderlerle yapılan toplantılar “makine ahlakı kimden beslenecek?” sorusunu açıyor. Palantir “ahlak mı, üstünlük mü?” gerilimini görünür kılıyor.  Gençler, geleceğimizi alamazsınız diye protestoda…

YZ Devriminin ilk günü, ilk saati

Dixon’la yapay zekâ üzerine sohbet etmek gelecek muhasebesine girişmek gibi bir şey oldu. Devrimin, henüz “ilk yılının, ilk gününün, ilk saatinde” olduğumuzu düşünüyor. Kullandığımız araçlar bugün etkileyici görünse de, yarın göreceklerimizi hayal dahi edemeyeceğimizi iddia ediyor.

Yapay zekâ pratikte ne anlama geliyor diye sordum. Yanıtı sektör sektör verdi: sağlık, cerrahi, savunma, enerji, müşteri hizmetleri, lojistik, danışmanlık; “Örneğin sağlıkta kanser taramalarını değiştirebilir. Robotik cerrahide hekimin elini destekleyebilir. Savunmada savaşın hızını artırabilir. Enerjide şebekeleri akıllandırabilir. Kurumsal tarafta gece yarısı arayan müşteriye dahi yanıt verebilir. Lojistikte evrak yükünü azaltabilir. Danışmanlıkta, araştırma süresini ve çıktılarını hızlandırabilir…”

 İlginç bir şey daha söyledi; “Yapay zekâ her şeyi yapabildiği için değil, bazı şeyleri çok iyi yapabildiği için önemli. Hatamızın bu noktada başladığını ısrarla dile getiriyor; “Kurumlar ve onları yönetenler yapay zekayı, her şeyi dönüştürecek tek büyük sistem gibi görüyor.”

“O zaman söyleyin; ne çözer, neyi çözemez?” diye sordum, farklı bir yönüyle yanıtladı sorumu; “Yapay zekayı doğru kullanabilmek için problemi seç. Küçük küçük deneme yap, ekonomik ol. Ölç. Sonuç alırsan büyüt.”

İnsan nerede durmalı?

Söyleşide, kurduğu en önemli ayrım, insanla makine arasındaki “anlam” farkı. Şöyle tarif etti: “Yapay zeka veriyle çalışır, insan bağlamla. Yapay zeka örüntü yakalar, insan neyin önemli olduğunu seçer. Yapay zeka tahmin üretir. İnsan o tahminin hayatın içine nasıl yerleşeceğini düşünür.”

Yapay Zeka ile İnsan karşılaştırması yorumlarında kilit kavram; sağduyu, içgüdü… yerinde karar verme becerisi anlamlarına sahip “Common sense”. Açıklamaya devam edecek olursam, ortamın havasını okuma yeteneği. Bireyin söylediğiyle söylemediği arasındaki farkı duyma kapasitesi. Teknik olmayan insani beceriler… “Common sense” Türkçede tek kelimeyle karşılanamıyor maalesef. Mantık, sezgi, ölçü, deneyim, bağlam duygusu, karar terbiyesi, hatta hayat bilgisi aynı kavramın içinde yer alıyor.

“İnsan ne işe yarar?” diye sordum,  “İnsanın önemi sağduyu sahibi olmasıdır ve sağduyu soyut bir erdem değildir” diye karşılık verdi. Dixon şöyle sürdürdü sözlerini,  “Yapay zekâ liderlik edemez. İlham veremez. Gelecek vizyonu sunamaz. Yapay zeka, insanın karar kapasitesini desteklemek için var.

Kendinizi yapay zekaya teslim eder misiniz?

Dixon’a kendini yapay zekaya teslim edip etmeyeceğini sordum,  edebileceğini söyledi. Arkasından yapay zekaya güvenmek için koşullarını sıraladı; rolü sabit olacak, veri seti belli olacak, uzmanlık alanı tanımlı olacak, geçmiş performansı ölçülebilecek, sonuçları izlenebilecek.

Yapay zeka milyonlarca taramadan örüntü çıkarabiliyor. Akciğer filminde kanseri erken fark edebiliyor. Laboratuvar slaytlarında insan gözünün kaçırdığı ayrıntıyı yakalayabiliyor. Yoğun bakımda hangi hastanın hangi tedaviye yanıt vereceğini tahmin edebiliyor. Ama hastanın korkularına, duygularına, onu insan yapan unsurlara dokunamıyor.

Bir milyon kişinin kan örneği, genetik kodu, tıbbi geçmişi, yaşam biçimi ve çevresel bilgisi toplanmış. Bu veri seti sayesinde yapay zeka geleceğe dair tahmin yapabiliyor; kalp hastalığı riski; hafıza kaybı ihtimali; tedavi seçenekleri; erken uyarılar. Bu önemli bilgiyi okurken, aklımdan güvenlikle ilgili endişeli sorular geçtiğini de itiraf etmek zorundayım.

Şirketler neden sonuç alamıyor?

Dixon, 6 bin yöneticiyle gerçekleştirilen bir araştırmadan örnek verdi, yöneticilerin büyük çoğunluğunun kendi işlerinde yapay zeka uygulamalarından pozitif etki görmedikleri için şikayet ettiklerini söyledi.

Sebebini sordum, her şeyi bir anda değiştirmeye çalıştıkları ve her şeyi yapay zekadan bekledikleri için işe yaramadığını söyledi; “…Yapay zeka stratejisi şirketi baştan yaratmak değil. Teklif hazırlığını hızlandırmak, müşteriye ürün deneme imkânı vermek, başvuruları ayıklamak, web prototipi üretmek olabilir. Yapay zeka olsa olsa toplantı notu çıkarabilir, rapor özetleyebilir, sektör araştırması yapabilir. Raporu yapay zekaya yazdırmak ya da sunumu yapay zekaya teslim etmek başka bir şey. Müşteri bilgi, deneyim, sezgi, yargı, üslup için para öder…”

Kurumların yapay zeka kullanma konusundaki sorunlarını algı üzerine yoğunlaştırdı. Geleceğin kıtlık üzerinden okunamayacağını, sorunun tersine bolluk olabileceğini düşünmek zorunda olduğumuzu, ihtiyaç fazlasını saklamak, dağıtmak, fiyatlamak, dengelemek gerektiğini anlattı.

Gelecek ne getirecek?

Dixon gelecekten çok umutlu; Krizler gelir. Başkanlar değişir. Petrol fiyatları oynar. Kur düşer. Virüs salgına dönüşür. Savaş çıkar. Yeni teknoloji hayatımıza girer. Dünya yine döner. “Yapay zeka karmaşasında kaybolmaya gerek yok. Müşterinize, hastanıza,  çalışanlarınıza, toplumsal endişelere, umutlara odaklanın” diyor.  

Bu yazı hikaye Patrick Dixon söyleşisinin ana fikri olan “İnsan ne işe yarar?” sorusu etrafında, döndü. Söyleşiden, yapay zekaya hangi koşulda güvenmeli – iş dünyasının yapay zekadan fayda sağlaması için gerekli koşullar üzerine detayları yaprakozer.com’da bulabilirsiniz.

Youtube söyleşi yayın dili ingilizce.

Yapay Zekaya Ne Zaman Güvenilir?

AI’ya güvenmek, ona teslim olmak değildir. Doğru rol, doğru veri, doğru sınır ve insan denetimi varsa güven anlamlıdır. Sağduyu burada başlar. Patrick Dixon’ın yaklaşımı romantik değil. Operasyonel. YZ’ye  güvenmek için önce koşulları tanımlamak gerekir.

AI’ya güvenilebilecek alanlarda şu sorular sorulmalı:

Rol belli mi?
AI’dan ne bekleniyor? Teşhis desteği mi, özet mi, müşteri yanıtı mı, risk tahmini mi? Rol belirsizse sonuç da belirsizleşir.

Veri seti güvenilir mi?
AI’nın beslendiği veri eksik, yanlı, eski ya da bağlamsızsa çıktı ikna edici görünür ama yanıltıcı olabilir.

Uzmanlık alanı dar mı?
AI geniş ve muğlak alanlarda daha kolay hata yapar. Dar, tanımlı, ölçülebilir alanlarda daha faydalıdır.

Geçmiş performans ölçülebiliyor mu?
AI daha önce benzer durumda doğru tahmin yaptı mı? Hata oranı biliniyor mu? Sonuçlar izleniyor mu?

Son kararın sorumlusu belli mi?
AI öneri sunabilir. Ama sorumluluk insanda kalır. Özellikle sağlık, finans, hukuk, savunma ve insan kaynakları gibi alanlarda bu sınır net olmalı.

Yanlış çıktının bedeli nedir?
Bir metin önerisindeki hata ile bir sağlık teşhisindeki hata aynı değildir. Risk büyüdükçe insan denetimi güçlenmelidir.

Şirketler Yapay Zekadan Sonuç Almak İçin Ne Yapmalı?

AI stratejisi büyük lafla değil, küçük ve ölçülebilir sonuçla başlar. Şirketler teknolojiye değil, çözülmesi gereken işe odaklanmalı.

1. Büyük dönüşüm cümlelerinden önce küçük problemi seçin.

   Müşteri yanıtı mı yavaş? Teklif hazırlığı mı uzun sürüyor? Rapor okumak mı zaman alıyor? Başvuru elemesi mi zor? Önce problemi netleştirin.

2. AI’yı dev sistem değil, iş aracı olarak görün.

   Bir üretici için AI, şirketi baştan yaratmak zorunda değildir. Teklif hazırlığını hızlandırabilir. Ürün deneme deneyimi sunabilir. İş başvurularını önceliklendirebilir. Web prototipi çıkarabilir.

3. Üç deneyden biri çalışırsa bunu başarısızlık saymayın.

   AI uygulaması deneme ister. Her proje tutmaz. Tutmayan proje de öğretir. Küçük bütçeyle denemek bu yüzden önemlidir.

4. İnsan zekâsını dışarı atmayın.

   AI toplantı notu çıkarabilir. Rapor özetleyebilir. Sektör taraması yapabilir. Ama müşteri sezgisini, kurumun ruh halini, stratejik yargıyı ve sahnedeki inancı üretemez.

5. Ölçemediğiniz AI projesini büyütmeyin.

   Zaman mı kazandırdı? Hata mı azalttı? Müşteri memnuniyeti mi arttı? Maliyet mi düştü? Ölçü yoksa yatırım kararı da zayıftır.

6. Yapay Zekayı “herkes kullanıyor” diye değil, gerçek ihtiyaca hizmet ettiği için kullanın.

   Dixon’ın sağlık örneğindeki ders burada geçerli. AI en iyi, belirli bir sorunu çözdüğünde işe yarar.

Patrick Dixon Kimdir:

Dr. Patrick Dixon; hekimlik eğitimi almış bir fütürist, yazar, strateji danışmanı ve uluslararası keynote konuşmacısıdır. Global Change Ltd’in kurucusu ve başkanıdır. Gelecek trendleri, yapay zekâ, iş dünyası, sağlık, teknoloji ve küresel değişim üzerine çalışmalarıyla tanınır. 18 kitabın yazarıdır. Şirketlere, liderlere ve kamu kurumlarına gelecek okuması, strateji ve dönüşüm başlıklarında danışmanlık yapar. Dixon’ın ayırt edici yönü, yapay zekâ ve teknolojiyi yalnız teknik bir dönüşüm olarak değil; insan, sağlık, etik, amaç, iyi olma hali ve sağduyu perspektifiyle birlikte ele almasıdır.