Ufkumu zorlayan bir cümle kurarak başlıyorum; Türkiye’nin 2040’a kadar enerji alanında 500 milyar dolarlık yatırım ihtiyacı bulunuyor. Bunu karşılayacak öz kaynağı yok. Destek olacak yerli yatırımcı yok, iş dünyası kendi derdinde. Dışarıdakiler konvansiyonel yatırımcı değil ve galiba bizi anlamıyorlar. Nedenlerini duymak ister misiniz;
Enerji, savunma sanayi, yapay zekâ, uzay teknolojileri ve veri merkezleriyle birlikte küresel rekabetin merkezine yerleşmiş bir sektör! Yatırımcı, batarya, küçük modüler nükleer reaktör gibi alanlara yoğunlaşıyor. Sektöre, elektrik üretmek, petrol ve doğal gaz bulmak, maliyetleri düşürmek penceresinden ısrarlı bir bakış dar kalıyor. Çünkü; enerji aynı zamanda bir güvenlik, esenlik ve egemenlik konusu. Şu sorular 500 milyar dolar dilemasını biraz olsun açmaya yeter;
- Para nereden gelecek?
- Hangi teknolojiye yatırılacak?
- Kim yatırım yapacak?
- Yabancı sermaye Türkiye’yi neden tercih edecek?
Energy Shift Capital Kurucusu ve CEO’su Ilkay Demirdag, COP31 Antalya’da enerji yatırımcılarını bir araya getirdi. Bir araya getirdiği katılımcıların temsil ettiği varlık büyüklüğü dudak uçaklatır; 1 trilyon dolar. Aynı odada oturmuş Türkiye’nin enerji vizyonunu tartışmış.
Demirdağ’la toplantı sonrası konuştum, enerji dönüşümünde açıklanan hedeflerin büyüklüğünden çok, bu hedeflere ulaşacak stratejik planın eksikliğine dikkat çekti; “Hedefler harikulade ama bize yol haritası lazım. Yatırımcı Türkiye’ye inanmak zorunda değil, biz ona rasyonel gerçeklik sunmalıyız.” Türkiye’nin yenilenebilir enerji yatırımlarında önemli kapasiteye ulaştığını, elektrik şebekesinde Avrupa’daki birçok ülkeye göre avantajlı olduğunu söyledi. Mevcut başarıların gelecekte rekabetçi kalmaya yetmeyeceğini hatırlattı. Ve… yeni enerji teknolojilerini geliştirmeyen, yatırım modellerini de değiştirmeyen bir Türkiye’nin küresel enerji dönüşümünde “küçük oyuncu” olarak kalacağını söyledi.
Yatırımcı cephesinde ezberler geçerliliğini kaybediyor; coğrafi konum, genç nüfus, büyüyen pazar tek başına yeterli değil. Elektrik fiyatları, hukuki öngörülebilirlik, uzun vadeli sözleşmeler, finansman maliyeti ve yatırımın geri dönüşü belirleyici. Demirdağ’a göre gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasındaki geleneksel risk-getiri dengesi de bozuldu. Risk artık her yerde yüksek. Tam da bu yüzden yatırımcı, madem her yerde yüksek o zaman endeksi büyük yerde mücadele verir ABD’ye yatırım yaparım zihniyetini saklamıyormuş!…
Bir şeye daha çok şaşırdım; adına küçük bir zihniyet farkı diyelim… Türkiye’nin veri merkezleri dahil, batarya ve küçük nükleer santral gibi önünde ciddi enerji yatırımı fırsatları duruyor. Uluslararası yatırımcı, müşteriyi, sözleşmeyi, elektrik arzını ve finansman modelini sorguluyor; biz popüler deyimle “Balkanların ve Orta Doğu’nun” en büyük inşaatını vadediyoruz.
Enerji piyasalarındaki paradigma değişimini, COP31’in eksiklerini, Türkiye’nin yatırım ihtiyacını ve şirketlerin zihinsel dönüşümünü İlkay Demirdağ’dan dinlemek ister misiniz;
“Enerji artık maliyet değil, rekabet unsuru”
Yaprak Özer: Önce yaptığınız işi anlamak istiyorum. Energy Shift Capital nasıl çalışıyor? COP31’de düzenlediğiniz yatırım forumunun amacı neydi?
İlkay Demirdağ: 28 yıldır iş hayatındayım, Londra, Bahreyn ve Türkiye’de aile ofisleri, özel sermaye şirketleri ve büyük kurumlarda yatırım ve fon tarafında çalıştım. Energy Shift Capital ile enerji dönüşümüne sermaye tahsisini hızlandırmaya çalışıyoruz. Biz bir fon değiliz. Yatırım fırsatlarını buluyor, doğru yatırımcıyla doğru teknolojiyi buluşturuyor ve yatırımların yapılandırılması üzerinde çalışıyoruz. Özellikle batarya teknolojileri ve küçük modüler nükleer reaktörler üzerinde çalıştık. Beş farklı girişimin A, B ve C serisi aşamalarındaki yaklaşık 100 milyon euroluk yatırım turlarında farklı sermaye tahsisleri için görev aldık.
COP31’deki etkinliğimizin amacı yalnızca insanları bir araya getirmek değildi. Hangi yatırımcının nasıl bir stratejisi var, hangi teknoloji onun mevcut portföyünü tamamlayabilir, bunları değerlendiriyoruz. Tanıştırmaları yapılandırılmış biçimde gerçekleştiriyor ve takip ediyoruz.
Yaprak Özer: Enerjide “paradigma değişimi”nden söz ediliyor. Ne değişti, somut olarak anlatabilir misiniz?
İlkay Demirdağ: Enerji ,dünya ekonomisinin omurgasına dönüştü; eskiden enerjiyi bir maliyet kalemi olarak ele alırdık, iyi yöneten kâr edebilirdi. Enerji en büyük rekabet unsuru.
- Birincisi, teknolojinin elektrik ihtiyacı çok hızlı artıyor. Yapay zekâ ve veri merkezleri bu değişimin önemli parçaları.
- İkincisi, savunma sanayi sistemleri değişti. Savunma sanayi öncelikli hale geldi, başka alanlardaki yatırım bütçeleri buraya kaydı. Savunma sanayini teknolojiden ve enerjiden bağımsız düşünemiyoruz. Büyük gemiler yerine küçük bir drone’la veri merkezlerinin hedef alınabildiği bir dönemdeyiz. Batarya teknolojileri savunma sanayinin de önemli unsuru.
- Diğer boyut uzay teknolojileri. Davos’taki etkinliğimizde, uzayda veri merkezi kurmak üzere çalışan StarCloud adlı bir girişim vardı. Güneş santrallerinin uzayda kurulması üzerine çalışan ülkeler ve girişimler de var. Uzay teknolojisi, savunma sanayii, enerji ve teknolojinin birbirine çok yaklaştığını görüyoruz.
- Bütün bu denklemin ortasında güvenlik meselesi bulunuyor. Enerji güvenliğini sağlayabilen, uzun vadeli dışa bağımlılığını azaltabilen ülkeler avantaj kazanıyor.
Yenilenebilir enerji yatırımlarının artması gerekiyor. Ancak yenilenebilir enerji tek başına kesintisiz baz yük ihtiyacını karşılamadığı için nükleer santraller, depolama sistemleri ve başka mekanizmalarla desteklenmesi gerekiyor. Üretim, iletim ve dağıtım yatırımları birlikte düşünülmeli.
“Türkiye paradigma değişimini gerçekleştiremezse küçük oyuncu kalır”
Yaprak Özer: Türkiye yeni düzende nerede? Yalnızca teknoloji satın alan bir ülke mi olacağız, üretim de yapabilecek miyiz?
İlkay Demirdağ: Türkiye yenilenebilir enerji kapasitesini Avrupa’daki birçok ülkeye göre çok hızlı artırdı. Bugüne kadar yapılan yatırımlarla iyi bir noktadayız. Şebekemiz de Avrupa’ya göre daha iyi durumda. Özelleştirme sonrasında dağıtım şirketleri yatırımlarını sürdürdü. Elbette bizde de şebeke yatırım ihtiyacı var. Türkiye paradigma değişimini gerçekleştiremezse uzun vadede enerji dönüşümünün küçük bir oyuncusu olarak kalır.
Türkiye’nin 2040 yatırım planına göre 2040’a kadar 500 milyar dolarlık enerji yatırımı gerekiyor. Yenilenebilir kapasitenin artırılması, yeni teknolojilerin entegrasyonu ve şebeke yatırımları bu kapsamda. Çok büyük ve iddialı bir rakam.
Yaprak Özer: Türkiye’nin ekonomik koşullarını düşündüğümüzde bu büyüklükte bir yatırımı nasıl gerçekleştireceğiz? Hangi teknolojiler öncelikli olmalı?
İlkay Demirdağ: Dünyada küçük modüler nükleer reaktörler ve depolama sistemleri çok önemli hale geliyor. Veri merkezlerinin kesintisiz elektrik ihtiyacı var. Yenilenebilir enerji üretiminin de depolamayla desteklenmesi gerekiyor. Bundan sonrası için yeni teknolojileri enerji sistemine entegre etmek gerekiyor.
Bir başka konu veri merkezleri. Türkiye için önemli bir fırsat görüyorum. Bölgedeki çatışmalarda zarar gören veri merkezlerinin yerine alternatif kapasite oluşturulması gerekiyor. Çevremizdeki ülkeler bunun için yarışıyor. Türkiye’nin kendi veri merkezi kapasitesi çok büyük değil. Büyük ölçekli bulut hizmet sağlayıcılarını Türkiye’ye çekmek, doğru araziyi, şebeke bağlantısını ve kesintisiz enerji arzını sağlamak gerekiyor. Burada iki-üç yıllık bir fırsat penceresinden söz ediyorum.
“Hiçbir teknoloji kendi içinde masum değil”
Yaprak Özer: Veri merkezleri büyük miktarda elektrik ve su tüketiyor. Avrupa’da ve Amerika’da çevresel etkileri nedeniyle protestolar var. Türkiye bu yatırımları çekmeye çalışırken sürdürülebilirlik meselesini nasıl ele almalı?
İlkay Demirdağ: Hiçbir teknoloji kendi içinde çok masum değil. Teknolojiyi nasıl konumlandıracağınız ve gerekli çerçeveleri nasıl oluşturacağınız önemli.
Hidroelektrik santraline temiz enerji diyoruz. O da masum değil. Rüzgâr enerjisi de değil. Biyoçeşitliliğe verilen zararlar var. Bunları iyi yönetemediğiniz takdirde hiçbir şeye tamamen temiz veya masum diyemeyiz. Veri merkezlerinin de ciddi su tüketimi ve soğutma ihtiyacı var. Doğru yapılandırılmadıklarında ekosisteme önemli zararlar verebilirler.
Bütünsel yaklaşımlara ihtiyacımız var. Türkiye’de uzun vadeli stratejik programların eksikliği yalnızca enerjide değil, birçok sektörde görülüyor. COP31’in uygulama odaklı olması arzu edildi. Sektörüm açısından baktığımda, enerjiyle ilgili alınan kararların bütünsel olarak nasıl takip edileceğini gösteren bir içerik bulamıyorum.
- Hangi yatırımı hangi bölgede yapacağız?
- Hangi kaynakları kullanacağız?
- Finansman ve yönetişim modellerini nasıl kuracağız?
- Çevresel etkileri nasıl yöneteceğiz?
“Yatırımcı Türkiye’ye inanmak zorunda değil”
Yaprak Özer: Türkiye’nin 500 milyar dolarlık yatırım ihtiyacını karşılayacak yerli sermayesi sınırlı. Yabancı yatırımcıya ihtiyacımız var. Coğrafi konumumuzdan, nüfusumuzdan, üretim ve tüketim kapasitemizden söz ediyoruz. Yatırımcı açısından gerçek ne? Türkiye’nin cazibesi var mı?
İlkay Demirdağ: Ben Türkiye’ye çok inanan bir insanım. Ancak yatırımcı inanmanın ötesinde rasyonel bakar. Yatırımcı bana veya ülkeye inanmak zorunda değil. Benim kadar duygusal bakmak durumunda da değil. Ben ona rasyonel gerçeklik sunabilirsem, risk ve getirinin yönetilebildiğini gösterebilirsem yatırımcı buraya gelmek ister.
Bugün dünyada hiçbir ülke tam anlamıyla yatırıma uygun değil. En güvenli saydığımız Amerika’da bile öngörülemezlik arttı. Gelişmiş piyasalarla gelişmekte olan piyasalar arasındaki geleneksel risk-getiri dengesi kayboldu. Eskiden gelişmekte olan ülkelere yatırımcı çekmenin gerekçesi riskin ve getirinin yüksek olmasıydı. Şimdi her yerde risk yüksek. Yatırımcı neden gelişmekte olan ülkeye gelsin? Amerika’da da yatırım yapabilir.
Türkiye’de elektrik piyasasının öngörülebilirliğini göstermek gerekiyor. Elektrik fiyatları, düzenlemeler, yatırım getirisi, finansman maliyetleri… Bunların yönetilebilir olduğunu ortaya koymalıyız. Uzun vadeli finansmana erişim ve hukuki düzenin güvenilirliği de çok önemli.
“Veri merkezini inşaat işi gibi görüyoruz”
Yaprak Özer: Yatırımcının rasyonel gerçeklik aradığını söylediniz. Türkiye’deki yatırım anlayışıyla uluslararası yatırımcının yaklaşımı arasındaki farkı somut bir örnekle anlatabilir misiniz?
İlkay Demirdağ: Türkiye’de veri merkezi geliştirmek üzere birkaç grupla çalışıyoruz. Türkiye’deki yatırımcıların bir kısmı veri merkezini geliştirme veya inşaat işi gibi görüyor. Uluslararası yatırımcı ise farklı sorular soruyor.
- Uzun vadeli alım anlaşmasını kiminle yapacaksınız?
- Müşteri kim?
- Kaç yıl boyunca hizmet alacak?
- Hangi fiyattan alacak?
- Hangi koşulları sağlayacaksınız?
- Bu tarafı kurguladığınızda inşaat, işin en kolay kısmı.
İnşaatta iyi olduğumuz için, biz her şeye, inşaat işi gibi bakıyoruz. Oysa doğru sözleşme yapılarına ihtiyacımız var. Örneğin veri merkezinin 15 yıllık müşterisini, büyük ölçekli bulut hizmet sağlayıcısıyla anlaşmasını ve finansman modelini önceden yapılandırırsanız yatırım çalışır. Bunları yapmadan inşaata başladığınızda kısa vadeli kâr maksimizasyonu yaklaşımına dönüyorsunuz. Uzun vadede getiri sağlamak zorlaşıyor. Türkiye’nin temel sorunlarından biri bu.
Yaprak Özer: Yatırımcıyla Türk şirketi arasındaki bu farkı nasıl kapatıyorsunuz? Sermaye bulma anlayışımızda da değişim gerekiyor mu?
İlkay Demirdağ: Sermayeye erişiminiz yoksa fikriniz ne kadar iyi olursa olsun fikir olarak kalıyor. Doğru yatırım ve finansman yapısını kurmak kritik. Türkiye’de bir yatırım yapılacağı zaman çoğu kişi banka kredisi kullanmayı düşünüyor. Finansmana çok dar bir çerçeveden bakılıyor.
COP31’de düzenlediğimiz etkinlikte farklı sermaye grupları vardı. Bir enerji şirketinin CEO’su bana böyle büyük bir çeşitlilik olduğunun farkında olmadığını söyledi. Yalnızca kendi ailesinin 14 milyar dolarlık varlığını yöneten Amerikalı bir aile ofisi de vardı. Etki fonları, farklı yatırım yapıları, karma finansman mekanizmaları ve çok taraflı kalkınma bankaları da vardı. Bu kadar büyük finansman açıklarını tek bir kaynakla kapatamayız. Farklı sermaye gruplarının birlikte çalışabileceği doğru sözleşme ve finansman yapılarını tasarlamamız gerekiyor.
“Türkiye enerji sektöründe girişim çıkaramıyor”
Yaprak Özer: Türkiye’yi İspanya, Polonya veya diğer yatırım pazarlarıyla karşılaştırdığınızda ne görüyorsunuz? Rekabet avantajını nerede aramalıyız?
İlkay Demirdağ: Türkiye’deki birçok enerji şirketi Doğu Avrupa ülkelerindeki yatırım fırsatlarını takip ediyor. Yatırım yapanlar da var. Oralarda elektrik alım anlaşmaları daha avantajlı olabiliyor, elektrik fiyatları Türkiye’den daha yüksek. Rekabet için bunlar yeterli değil.
Geleneksel yöntemlerle enerji üretmek ve satmak, önümüzdeki beş-on yılın belirleyici konusu olmayacak. Biz enerjiyi dönüştüren liderleri bulmaya çalışıyoruz.
Türkiye’de enerji dönüşümü alanında çok az girişim var. Yazılım ve öngören bakım alanında çalışan şirketler bulunuyor ama sayıları çok sınırlı. Türkiye oyun sektöründe unicorn aşamasına ulaşan girişimler çıkarabiliyor. Enerjide bunu yapamıyor. Avrupa’da, özellikle Nordik ülkelerinde teknoloji geliştiriliyor ancak küçük piyasalar nedeniyle ölçeklenmek zorlaşıyor. Bu girişimler Amerika’ya gidiyor. Amerika’nın sermaye havuzu çok geniş. Batarya teknolojilerinde ise Çin’in çok büyük üstünlüğü var. Çin’le doğrudan rekabet etmek kolay değil. Türkiye’nin katma değeri yüksek, niş teknolojilere odaklanması gerekiyor. Dünyada geliştirilen yeni teknolojileri de kendi enerji sistemine entegre edebilmeli.
Enerji dönüşümü yalnızca elektrifikasyon hedefi koymak değil. Dengeli üretim portföyü kurmak, sistemin dayanıklılığını artırmak, maliyeti düşürmek ve enerjiyi erişilebilir kılmak.
Yaprak Özer: Türkiye’de enerji yatırımlarının geri dönüşü nasıl? Bugünkü elektrik fiyatları ve finansman koşullarıyla yatırım yapmak cazip mi?
İlkay Demirdağ: Şu anki elektrik fiyatları ve finansman maliyetleriyle yatırımın geri dönüşünde sorun var. Türkiye daha önce enerji yatırımlarının çok daha kârlı olduğu dönemler yaşadı. Şimdi ciddi bir sıkışıklık var. Bu nedenle hibrit enerji sistemleri öne çıkıyor. Farklı teknolojileri birleştirmek, depolama yapmak, depolamayla fiyat farklarından yararlanmak ve portföyü çeşitlendirmek gerekiyor. Hidroelektrik üretimi örneğin yağışlara bağlı. Önümüzdeki yıllarda suyun ne kadar olacağını kesin olarak öngöremiyoruz. Bu nedenle yalnızca tek bir kaynağa dayanmak yerine hibrit sistemlerle portföyü optimize etmek daha anlamlı.
“Hedefleri açıkladınız, şimdi yol haritasını gösterin”
Yaprak Özer: Enerji politikalarını belirleyenlere üç öneri sunacak olsanız ne söylerdiniz?
İlkay Demirdağ: Hedefler harikulade ama bize yol haritasını verir misiniz?
- Nasıl yapacağız?
- Devlet hangi adımları atacak?
- Hangi çerçeve belirlenecek?
- Neler kolaylaştırılacak?
- Sadece hedefleri paylaşmak değil, hedefe nasıl ulaşacağımızı anlatmak gerekiyor.
- Özel sektörden ne bekleniyor?
- Yabancı yatırımcı nasıl çekilecek?
- Bütün bu yatırımlar nasıl entegre edilecek? Ben somut bir yol haritası görmek istiyorum.
“Türk şirketleri yaşamsal varoluş derdinde”
Yaprak Özer: Türk şirketlerine ne söyleyeceksiniz?
İlkay Demirdağ: Benim en büyük ikilemim şu: Türkiye’deki şirketler biraz da ekonomik koşullar nedeniyle sürekli hayatta kalma mücadelesi veriyor. Küresel piyasaları ve yeni teknolojileri takip eden çok az şirket var. Uzun vadede oyunu değiştirecek Türk enerji şirketleri görmek istiyorum. Küresel piyasalardaki teknolojilerle entegrasyon sağlamalarını istiyorum.
Birçok teknolojiyi Türkiye’ye getirip şirketlerle buluşturuyorum. “Biz şu anda ona bakmıyoruz” diyorlar. Yatırım yapmak zorunda değilsin ama bakmak zorundasın. Bu teknolojiyi anlamak zorundasın. Türk şirketlerinden küresel piyasalara daha fazla entegre olabilecek bir zihinsel dönüşüm bekliyorum.
Yaprak Özer: Oyuncunun zihniyeti nasıl olmalı? Neyi nasıl takip edecek?
İlkay Demirdağ: Takip etmek, oyunun içinde yer almak demek. Konferanslara gidin, mümkün olduğunca çok paydaşla konuşun, yeni teknolojileri dinleyin. Ama bütün bunların arkasında growth mindset, yani gelişmeye açık bir zihniyet bulunuyor. “Ben bugüne kadar böyle yaptım, başarılı oldum, bundan sonra da böyle devam ederim” anlayışı artık çalışmayacak. Davos’ta Mark Carney’nin konuşmasını herkesin dinlemesini isterim. Nostaljinin bir yatırım stratejisi olmadığını söylemişti. Yeni bir yol haritası oluşturmak gerekiyor. Bu da açık zihin, ön yargısız bakış açısı ve öğrenme merakıyla mümkün.
Yaprak Özer: Bu açık zihin parayla satın alınır mı?
İlkay Demirdağ: Yok, bence alınamıyor.
İlkay Demirdağ ile gerçekleştirdiğim söyleşinin tam metnini yaprakozer.com adresinde, videosunu YouTube kanalımda, ses kaydını ise Spotify üzerinden bulabilirsiniz.