Hatırlayacaksınız; Marmara Denizi bir sabah uyandığımızda tuhaf köpüklerle kaplanmıştı. Müsilaj olduğunu öğrendik. Sonra tüm denizlerimize yayıldı. Yıllardır biriken atık, artan sıcaklık ve bozulan denge, o sabah görünür hale gelmiş oldu. Deniz nefes alamadı. Balıkçılık durdu. Kıyı ekonomisi zarar gördü. Bir ekosistem sessizce çözüldü. Zararın ne olduğunu tanılayabildik mi?
Gazze’de, Ukrayna’da, İran’da… Yıkılan sadece binalar mıydı? Elektrik şebekeleri, su sistemleri, hastaneler, okullar; toplumun yaşamasını sağlayan tüm yapı kısmen ya da tamamen birkaç hafta içinde işlevsiz hale geldi. Yıkımın maliyeti yüz milyarlarca dolar… Asıl kayıp, kaybolan hayatlar ve hiç gerçekleşmeyecek gelecekler. Nasıl ölçülecekler?
Merkez bankaları faiz indiriyor ya da artırıyor. Ama enflasyon beklenen gibi davranmıyor. Fiyatları sadece talep belirlemiyor. Enerji fiyatları, tedarik zincirleri, jeopolitik gerilimler devreye giriyor. Ekonomi tek merkezden yönetilen bir sistem değil. Karar alınıyor ama sonuç her zaman aynı yönde ilerlemiyor. Bütçe açığı dışında kaç farklı zarar maliyet unsuru ifade edildi? Ne kadar kaybettiğimizi bilebiliyor muyuz? İnsan bu sistem bilançosunda nerede? İnsanın duyguları, sağlığı sabit mi kalıyor?
Gıda üretiyoruz; üçte birini çöpe atıyoruz. Veri üretiyoruz; doğru bilgiye ulaşmak zorlaşıyor. Enerji üretiyoruz; tüketerek sistemi ısıtıyoruz. Savaşlar ekonominin bir parçası olduğu için bitmiyor. Farklı türde olayların ortak noktası yıkım. Buna entropi deniyor.
Fizik, termodinamiğin yasalarından biri olan entropiyi düzensizlik ve enerji kaybını açıklıyor. Entropi laboratuvarın dışında günlük hayatımızda ekolojik, ekonomik ve sosyokültürel yıkımı açıklayan bir “şemsiye kavram” olarak tanımlanabilir.
Entropi, yıkımın 3 kaynağından söz ediyor; israf, fiziksel yıkım, bilgi kirliliği ve enerji tüketimi. Halk diliyle ifade ettiğim bu 3 kavram entropiyi besleyen ana damarlar.
Entropi tamamen yok edilemiyor, ama israf kontrol altına alınabilir. Entropinin bir tek panzehiri var; her konuda ve alanda okuryazarlık.
Deniz kirleniyor, şehir yıkılıyor, ekonomi dengesini kaybediyor, bilgi güvenilirliğini yitiriyor. Farklı alanlar, farklı hızlarda ama aynı yönde hareket ediyor. Biriken küçük kayıplar bir noktada görünür hale geliyor. O noktadan sonra geri dönüş zorlaşıyor, maliyet katlanıyor.
Entropi, yalnızca fiziksel bir kavram değil. Yakılan enerjinin geri gelmemesi gibi, bozulan bir düzen de kendiliğinden eski haline dönmüyor. Bir orman yandığında sadece ağaçlar gitmiyor; toprak yapısı değişiyor, canlılar yok oluyor, bölgenin iklimi etkileniyor. Bir şehir yıkıldığında sadece binalar değil, hafıza da kayboluyor. Bir ekonomide belirsizlik arttığında sadece fiyatlar değil, karar alma kapasitesi de zayıflıyor.
Denizler neden ölüyor?
Şehirler neden moloza dönüyor?
Faiz kararları neden her şeyi çözmüyor?
Enflasyon neden beklendiği gibi davranmıyor?
Bir savaşın gerçek maliyeti nedir?
Canlı yayın duyurusu:
Canlı yayın konuğum Prof. Dr. Talat Çiftçi, 31 Mart Salı 12:00. Savaşlardan çevre krizlerine, ekonomiden toplumsal yapıya kadar çözülmenin nasıl oluştuğunu ve nasıl büyüdüğünü somut örneklerle anlatacak.
