Çok Kirli

İki hikâye anlatacağım. Doğayı pazarlama iştahıyla tabelalara boğanlarla, ürün ya da hizmetini daha etkili göstermek için okuduğumuz metinleri kaynağı belirsiz rakamla dolduranlar. İkisi de aynı kapıya çıkıyor; yanılgı. Her yer çok kirli.

Likyalılar Daha Rahat mı Yürüyordu?

Likya Yolu’nun Kaş–Demre bölümünde 14 Ekim’de kaybolan Alman turist Friederike Elisabeth Newrzella’nın cansız bedeni, 30 Ekim’de Üçağız yakınlarında, yürüyüş güzergâhı dışındaki kayalık alanda bulunmuş. Turistin (33) neden rota dışına çıktığı ve nasıl öldüğü henüz kesinleşmiş değil. Kendi yön bulma hatası, yolun işaretleme sorunları ya da başka etkenler söz konusu olabilir. DHA’nın haberinde, işletmelerin yönlendirme işaretlerini takip ederek farklı bir patikaya sapmış ve düşmüş olabileceği ihtimalinin değerlendirildiği, adli soruşturmanın sürdüğü belirtiliyor. Sosyal medya “Sahte işaretler hayatına mal oldu” diye ilan etmiş… O yolda kafasının karışmaması mümkün değil.

Antik çağın yol güvenliğine ilişkin karşılaştırma bilgisi yok elimde, ama acaba bölgenin, o zamanki sahipleri olan Likyalılar, tarihi Likya patikalarında, bizden daha emniyetli yürüyor olabilir miydi? Yön duygusu dışında hiçbir şeyin olmadığı bir dünyada daha güvende olmak!…

Türkiye’nin ilk uzun mesafeli yürüyüş rotası, Fethiye’den Antalya’ya uzanıyor. Uzun mesafeli doğa yürüyüşü rotalarının öncüsü İngiliz yazar, araştırmacı ve rota tasarımcısı Kate Clow işaretlemiş. Patikalar, Roma yollarını, eski yerleşim patikalarını ve katır yollarını birleştiriyor. Kıyıyla dağlar arasında dik yükseltiler, taşlık zeminler ve zorlu geçişler bulunuyor. Kırmızı-beyaz işaretler yürüyüşçünün rotayı izlemesine yardımcı oluyor. Clow, bugün dönüp baksa, “Bu yol benim bulduğum yol değil” derdi herhalde… çünkü yollarda birbirinden çirkin tabelalar ve onlardan daha da çirkin yapılar var.

Bugünkü Likya Yolu, antik çağdan kalmış bir ticaret yolu. 760 kilometre; güzergâh yaklaşık 25 tarihî alanın yakınından geçiyor. Yol, üretim alanlarını, kentleri ve limanları birbirine bağlıyormuş. Patara’nın depolarında tahıl, zeytinyağı ve şarap tutulurmuş; Anadolu’dan Roma’ya giden tahıl limandan sevk edilirmiş. Likya Yolu’nun uluslararası turizm değeri çok yoğun. “Dünyada eşsiz” sıfatına ihtiyaç duymadan anlatılabilecek bir zenginlik.

Paylaştığım fotoğrafları profesyonel bir rehber gönderdi. Görseller fazla söz gerektirmiyor. Antik Yol üzerine kurulmuş evler, inşaatlar, geçişi daraltan yapılaşma; taksi, kebap, otel, motel levhaları… Herkes kendi kapısına çağırırken yolun nereye devam ettiği belirsizleşiyor.

İletişim tasarımındaki karşılığı, yön bulma sisteminin bozulması: Wayfinding. Görsel karmaşa, gerekli bilgiyi seçmeyi zorlaştırıyor. Doğru işaretin eksikliği kadar, yanlış yerde duran ikna edici bir ok da sorun. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın rota tarifinde de yol çalışmaları nedeniyle işaretlerin büyük ölçüde silindiği bir kesim belirtiliyor. Yıl 2026!… kendi hatası bile olsa, bir insanın bu yolda yönünü kaybederek ölmesi ne demek?

Yüzde 75’in Kokusu Çıktı

Bu yazıyı Nieman Lab’den ibret olsun diye alıntılıyor, özet olarak dikkatinize sunuyorum.

“Duygularımızın yüzde 75’i kokulardan kaynaklanıyor.” Okuduğum anda tereddüt etmeden inanırım. Güzel bir koku enerjimi artırır.

Parfüm tasarımcısı ve gazeteci Elizabeth Bromstein da benzer düşünceye sahip olsa gerek, koku üzerine yazarken, pazarlama kitaplarında, şirketlerin tanıtım metinlerinde, akademik yayınlarda, karşısına tekrar tekrar çıkan “Duygularımızın yüzde 75’i kokulardan kaynaklanıyor” bilgisini kullanmak istiyor. Yüzde 75’i gördüğü her bağlantı başka bir bağlantıya, kaynak başka bir başka kaynağa yönlendiriyor.

Bromstein, ChatGPT, Gemini ve Claude’dan yardım istiyor; karşısına sağlıklı yaşam blogları, aromaterapi şirketleri ve güvenilir görünen raporlar çıkıyor. Bir türlü “yüzde 75” rakamını üreten araştırmaya ulaşamıyor.

Çalışması, Martin Lindstrom’un 2005 tarihli Brand Sense kitabına kadar uzanıyor. Yayınevinin tanıtım sayfası yüzde 75’i açıkça kullansa da rakam kitapta da yer almıyor. Lindstrom’un şirketine başvuruyor, sonuç alamıyor… Yılmıyor. Duygular üzerine çalışan psikoloji profesörü Kristen Lindquist’e başvuruyor. Lindquist da böyle bir araştırmadan haberdar değil. Koku ile duygu arasında ilişki olduğunu kabul ediyor ancak bedenimizin içinden ve dış dünyadan gelen çok sayıda sinyalin birlikte işlendiğini söyleyerek uyarıyor.

Kirliliğin Teknik Adı “Citogenesis”.

Citogenesis, dayanağı gösterilemeyen iddia kaynak gösterilerek tekrarlandıkça, atıfların doğrulanmış bilgi görünümü kazandırıyor olma hali. Birbirini kaynak gösteren metin, araştırma izlenimi yaratabiliyor. İletişim dünyasında buna “yanılsamalı doğruluk etkisi” deniyor. Tekrar karşılaştığımız bilgi tanıdık geliyor; doğruluk hissini artırabiliyor. Böylece rakam hem kaynaklı görünüyor hem doğru hissettiriyor. Ayrıca yapay zekânın da düzgün, akıcı ve kendinden emin anlatımı, veri doğrulama açısından tek kelimeyle felaketin kendisi… Kaynak eksikliğini fark etmeyi zorlaştırabiliyor.

Yanlış haber döngüsü o kadar basit bir sürece sahip ki, şaşarsınız; bir rakam bir vesileyle bir metne giriyor, başka bir yazar – editör onu alıntılıyor, örneğin sunumunda kullanıyor, başka bir eksende yapay zekâ o bilgiyi alıyor, kullanıcısına yanıt olarak sunuyor… Özetle her yeni kullanım, bir öncekinin doğrulaması gibi görünüyor.

Likya Yolu’nda, tarihi patikaya yerleştirilen teknik işaretlerin izlenmesi ile bir yazıda verilen kaynak rakama inanılması arasında  benzetme yaratmakta zorluk yaşayabilirsiniz. Ortak noktaları güven duygumuz. İkisinde de işaretin yol gösterdiğini, yüzdenin ölçüm sonucu olduğunu, bağlantının kanıt sunduğunu varsayıyoruz.

Kaynak notları