Sirbistan ABD ve Fransa; 3 toplumsal hareketin iletişim anatomisi

İnternet, herkese ulaşmanın ve herkesin sesini duyurmasının yolu olarak hayatımıza girdi. Yapay zekâ, söylemek istediğimizi yazmanın, başka dillere çevirmenin, görüntüye ve sese dönüştürmenin sayısız yöntemini sundu. Sarhoş etti bizi kendimizle. Üretebildiğimiz için anlatabildiğimizi, yayımlayabildiğimiz için ulaşabildiğimizi düşünüyoruz. Peki, karşımızdaki insanın bizi duyduğunu nereden biliyoruz?

Gözümüz ABD seçimindeyken küçük ülke  Sırbistan’da olan bitene aynı dikkati ayırdığımızı söyleyebilir miyiz? Paris’te yanan sokakları ve yağmalanan mağazaların görüntüsünü izlerken, okullarında öğretmen bulamayan gençlerin söylediğini ne kadar duyduk?

Son haftalardaki üç örneği yan yana getiriyorum. İkisinde seçim yapıldı; Fransa’da öğrenci hareketi yaklaşan cumhurbaşkanlığı seçimine giriş oldu.

Ortak noktaları, iletişim teknolojisinin ne kadar geliştiğini göstermeleri değil bence, insanların konuşmayı, dinlemeyi ve birlikte hareket etmeyi örgütleme alışkanlıklarına ışık tutması.

Ne değişti, ne değişiyor?

Aynı ekrana sığan farklı dünyalar

ABD’de 3 Kasım Kongre ara seçimleri için Pew Research Center’ın hesapladığı yetişkin vatandaş nüfusu yaklaşık 249,75 milyondu. Bu bir nüfus projeksiyonu; kayıt yaptıran veya oy kullanan kişi sayısı değil. ABD’de Pew’in projeksiyonunda yetişkin vatandaşların yüzde 61’i Hispanik olmayan beyaz, yüzde 16’sı Hispanik, yüzde 12’si siyah, yüzde 5’i Asyalıydı.

Sırbistan’ın 25 Ekim seçiminde kayıtlı seçmen sayısı 6.451.292; sandığa gidenlerin sayısı 4.444.310’du. Yaklaşık yüzde 68,9 katılım. Sırbistan’da gençler, genç bir ülkenin kendi aralarında konuşan çocukları değildi. Resmî istatistiklere göre 2025’te nüfusun yüzde 22,9’u 65 yaş ve üzerindeydi. Öğrencilerin desteklediği liste 250 milletvekilliğinin 140’ını kazandı. 19 Kasım’da listenin adayı Aleksandar Čupić Meclis başkanı seçildi.

Fransa’da ise henüz bu hareketin sınandığı bir cumhurbaşkanlığı seçimi yapılmadı. Önünde 2027 ilkbaharı var. Ölçeği anlamak için: INSEE, 2026 başında ülkenin seçim listelerindeki toplamı yaklaşık 50,4 milyon olarak veriyor.

Birinde yüz milyonlarca yetişkin, diğerinde birkaç milyon seçmen, üçüncüsünde oy verme yaşına henüz gelmemiş gençlerin de bulunduğu bir hareket var. Tek dil, tek yaş, tek hayat tecrübesiyle konuşabileceğiniz bir toplum yok karşımızda.

Benim üzerinde durduğum eşitsizlik; iletişim bolluğunda görünmez kalmak, mutlaka hiç konuşmamak anlamına gelmiyor. Bazen dinlemeye hazır bir çevrenin dışında konuşuyorsunuz. Sırp öğrencilerin yöntemini ilginç kılan, bu sınırı fark edip onu aşacak bir ilişki kurmaları.

Saçak insanların üzerine çöktü

1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun giriş saçağı çöktü. Can kaybı 16’ya ulaştı. Yenilenen istasyonun belgeleri, sorumlular ve hesap verme talebi gündeme geldi. 22 Kasım’da Belgrad Dramatik Sanatlar Fakültesi önündeki anmaya katılanlara saldırılması, 25 Kasım’da fakülte blokajını başlattı. Başka fakülteler ve şehirler katıldı.

KRIK Genel Yayın Yönetmeni Stevan Dojčinović’in OCCRP söyleşisinde anlattıklarına göre, yolsuzluk, yalnızca kaybedilen para ve hayat kalitesi olarak hissedilmiyordu artık. İstasyonda bekleyen herkesin başına gelebilecek bir ölümle ilişkilendiriliyordu: “Yolsuzluk öldürür”. Bu ifade , kısa ve anlaşılır karşılık buldu: O saçağın altında ben de bulunabilirdim. Belgeler nerede, sorumluluk kimde?

Facianın gerçekleştiği 11.52’de yapılan sessiz anmalar da aynı işlevi gördü. Şart yok, kriter yok… Saati bilmek, durmak ve başkalarıyla aynı kaybı hatırlamak yeterliydi.

Ünlenmeyerek büyümek

Sırbistan’daki yöntem, iletişimi kişisel markalar üzerinden okuma alışkanlığımızı zorluyor. Dönüşümlü temsiliyet ilkesine bağlandılar. Aynı zamanda kişileri sürekli karalama kampanyalarının hedefi olmaktan da korudu. Bir kişinin geçmişi, bir cümlesi veya özel hayatı bütün hareketin tartışmasına dönüştüğünde mesaj kolayca kişiye hapsolabiliyor.

Benim iletişim açısından okuduğum, temsilin kişiden ayrılması: Konuşan kişi yetkisini ortak karardan alıyor; sözü kendi adına sahiplenmiyor. Nasıl sağladılar peki? Plenumlarda (toplantılar) konuşma süresi, moderasyon ve görev dağılımı kurgulandı. Akademik çalışmanın aktardığı örneklerde iki dakikalık konuşma, bir dakikalık cevap süreleri uygulanıyor. “Herkese söz vermek” böyle somutlaşıyor. En yüksek sesle konuşanın bütün zamanı almasına izin vermediğinizde, söz hakkının kullanılacağı bir düzen kuruyorsunuz. Sözcünün kişisel şöhretiyle toplantıdaki kararın yetkisini ayırıyorsunuz.

Televizyondaki kişiyi kapıya getirmek

“Her Köyde Bir Öğrenci” ulaştığım kaynaklarda, öğrenciler 15’ten fazla ikili gruba ayrıldıklarını, köyün hangi bölümünü kimin gezeceğini paylaştıklarını anlatıyorlar. Merkezde gün boyu bir stant bulunuyor. Evlerde insanların sorunlarını ve ülke hakkındaki görüşlerini dinliyorlar.

Öğrencilerin dile getirdiği mesajlardan biri, kendilerinin “paralı kişiler” veya “teröristler” diye sunulmasına karşı insanların onları tanıması. Soruyu duyuyor, cevap veriyor, başka bir soru gelebiliyor. Ev sahibi, yabancı bir siyasi tartışmanın seyircisi olarak bırakılmıyor. Kendi köyünün sorununu konuşmaya sokabiliyor. Yüz yüze iletişimin değerini yalnızca sıcaklıkta aramayalım. Konuşmanın yönünü iki tarafın da değiştirebilmesinde arayalım.

Yurttaşlar ve yerel gruplar kendi anlatımlarını üretiyor; ortak görseller yere ve tarihe göre uyarlanıyor; ücretli reklamlar ayrı bir katman oluşturuyor. Kişisel hesaplarında görünürlüğü çok düşük adaylar var. Listenin kendi TikTok hesabı bulunmazken, destekçilerin içerikleri o platformda dolaşıyor.

Reklamların dili ise program ve yeterlilik üzerine: “Nasıl yapılacağını biliyoruz.” Aynı sloganı herkese tekrar ettirmek yerine, insanlara farklı iletişim işleri düşüyor. Ortak görsel kimliği tanınmayı sağlıyor, yerel anlatım kendi deneyimini taşıyor.

Merkezsiz yayılım, her içeriğin kontrol edildiği anlamına gelmiyor. Benim bu düzenekte gördüğüm, birlik ile tek tipleşmenin ayrılması. İnsanların katıldığı hissi, yalnızca bir kampanya metnini paylaşmalarından gelmiyor. Kendi sözleriyle ne yaşadıklarını anlatabilmelerinden de geliyor.

Fransa’da gördüğümüz yangın neyi örttü

Fransa’da bu soru başka türlü karşımıza çıktı. Sokaklardaki şiddeti ve yağmayı haber yapmamak mümkün değildi. Ama o görüntülerden bütün hareketin talebini öğrenmek de mümkün değildi.

Başlangıç, 18 Eylül’de Créteil’deki Saint-Exupéry Lisesi. Öğrenciler öğretmenlerinin grevine destek verdi. Eksik öğretmen, yetersiz kaynak ve kötü okul koşullarıyla başlayan talepler, üniversiteye geçiş sistemine ilişkin itirazları da içererek yayıldı. 2 Ekim’de bini aşkın lise hareketten etkilenmişti. Bu, bini aşkın okulun kapatıldığı anlamına gelmiyor.

Yağmayı yalnızca lüks mağazaların talanı olarak görmek eksik. Le Monde, Paris ve Grenoble’daki manga ve animasyon mağazalarının da hedef olduğunu kaydetti. Aynı kültürün simgeleri protestolarda taşınırken, o kültürün dükkânları yağmalanabiliyor. İletişim bakımından sorun şu: Talep ile olayın görüntüsü aynı kişi ve gruplardan gelmeyebilir. Buna rağmen en çarpıcı görüntü, bütün hareketin anlamını belirleyebilir. Okuldaki eksiklikleri anlatmaya çalışan biri, kendisini hiç katılmadığı bir yağmayı açıklarken bulabilir.

Fransız öğrencilerin yöntemi, yüz yüze toplantılar ve kapalı mesaj grupları kararın konuşulduğu yerler. Büyük hesaplar ve açık paylaşımlar, kararın duyurulduğu yerler. Snapchat, Instagram ve WhatsApp yerel haberleşmede; TikTok ve görünür hesaplar çağrının yayılmasında kullanılıyor. Bu ayrım, çok izlenen kişinin mutlaka kararı veren kişi olmadığını hatırlatıyor. Küçük grupta bir talep ve eylem konuşuluyor, daha geniş bir kanaldan dolaşıma sokuluyor. “Herkese açık konuşmak” ile “birlikte karar almak” farklı büyüklükte çevreler gerektirebiliyor.

Sırbistan’da sözcünün kişisel olarak öne çıkmasını sınırlayan düzen varken, Fransa’da medya görünür isimler arıyor. Le Monde’un incelemesi, hareketin geniş bölümünün geleneksel örgütlerin dışında geliştiğini, medyada ise örgüt temsilcilerinin öne çıktığını anlatıyor. Temsilciye kolay ulaşılması, hareketin bütününü onun yönettiği anlamına gelmiyor.

Lizbon Web Summit’te paneller arasında dolaşırken dinlediğim Soumaya Sarré ve Nathanaël Combary iki gencecik çocuktu.. Sarré, Banliyö Liseleri Federasyonu’nun; Combary, Renouveau Lycéen’in başkanı. Chris Smalls’la katıldıkları oturumun adı “The Power of Protest” idi. Combary gençlerin karar masalarında yer bulamamasından yakındı. Sarré siyasi partiler tarafından kullanıldıkları yorumunu reddetti; duyulmadıklarını söyledi. İkisinin de yapmak istediği, hareketi yalnızca sokaktaki şiddet üzerinden tarif eden çerçevenin dışına çıkmaktı görebildiğim kadarıyla.

Fransa’da 2027 cumhurbaşkanlığı seçimi yaklaşırken öğrenci hareketinin nasıl anlatıldığı siyasi değer taşıyor. Council on Foreign Relations değerlendirmesi, aynı olayların farklı çerçevelere yerleştirildiğini anlatıyor: Sol tarafta eğitim, eşitsizlik ve hükümetin tepkisi; aşırı sağda kamu düzeni ve güvenlik.

Bir okul meselesi “gençlerin geleceği” başlığına yerleşirse tartışma açıyor. Aynı mesele “devletin düzen sağlayamaması” başlığına yerleşirse başka tartışma açıyor. Görüntü aynı açıklayan cümle değişiyor. Bu nedenle gençlerin kendi görüntülerini, sözcülerini ve anlatımlarını üretmesi yalnızca tanıtım faaliyeti değil. Başkalarının tarif ettiği bir topluluğa dönüşmemeye çalışma biçimi. Sırbistan’daki kişiye bağlı olmayan temsil ile Fransa’daki görünür sözcüler, aynı soruna farklı cevaplar verdi.

ABD’de herkese aynı kapı çalınmadı

ABD’nin ölçeğinde iletişim başka bir iş bölümüne dayanıyor. Bir kişiye adayı tanıtmanız, diğerinin neden uzak durduğunu öğrenmeniz, bir başkasına oy verme adımını hatırlatmanız gerekiyor. Hepsi aynı konuşma değil.

Progressive Turnout Project’in 2026 programı 37 rekabetçi Kongre bölgesinde 4,8 milyon kapı ziyaretini hedefleyen 26 milyon dolarlık çalışma açıkladı. Hedefi, Demokratlara yakın olabilecek fakat oy verme ihtimali daha düşük kişilerdi. En düzenli ve en güçlü destekçiler öncelikli grubun dışında tutuluyordu.

Bu tercih, “herkese ulaşmak” iddiasından daha dar ve daha somut: Sonuca etkisi olabilecek kişiyi belirlemek. Bütün kararsızları aynı kabul etmiyor, desteği de katılımla eşitlemiyor. Kapıdaki konuşmanın görevi hedefe göre değişiyor.

Kapıya gönderilen kişinin kendisini hazır hissetmesi gerekiyor. Demokratların Temsilciler Meclisi kampanyalarını yürüten DCCC, mayısta başlattığı The Field Margin programında kapı ziyareti, telefon ve dijital örgütlenme eğitimi verdi. Campaigns & Elections’ın ekim haberinde saha yöneticileri, eğitim ve koçluğun gönüllüleri tekrar gelmeye teşvik ettiğini anlatmış. İletişimin yalnızca seçmene dönük olmadığını gösteriyor.

Tanınmış isimlerin işlevi değişebiliyor. Pete Buttigieg, Georgia’da 24 Ekim’de gönüllülerin saha başlangıcına katılmış; ardından katılımcılar kapı ziyaretlerine çıkmış. Ünlü kişiyi görmeye gelen insanın, sonraki saatlerde başkalarıyla konuşan kişiye dönüşmesi amaçlanıyor.  Bu ilişkinin yaş sınırı yok. 60 yaş üzerindekileri örgütleyen Third Act’in Maine kaydında, 21 gönüllünün iki haftada 2 binden fazla kapıya gidip 300’den fazla kişiyle görüştüğü bildiriliyor. Kapıyı çalmak, konuşmayı gerçekleştirmenin aynı şey olmadığını anlıyoruz.

Konuşma veriye geri dönüyor

Teknoloji yine sahnede tabii ki; NGP VAN yöneticisi Chelsea Peterson Thompson, seçim sonrasında MiniVAN uygulamasına sesli not eklediklerini anlatmış. Gönüllü, kapıda duyduğunu telefona söyleyip seçmen kaydına ekleyebiliyor. Böylece kampanya yalnızca “destekliyor veya desteklemiyor” bilgisini almıyor; kişinin neye önem verdiğine ilişkin ayrıntıya ulaşabiliyor. Diğer değişiklik, gönüllülere dağıtılacak saha bölgelerinin hazırlanmasındaki işlerin otomatikleştirerek geçen süreyi görüşmeye ayırabilmek. Sistem konuşmanın önünü ve arkasını düzenliyor. Hangi eve gidileceği belirleniyor, kapıdaki insan dinleniyor, duyulan bilgi geri taşınıyor.

Bence sorulması gereken soru internet sahaya mı indirmiş oluyoruz? Sırbistan’da yerel topluluklar kendi anlatımlarını taşıdı. Fransa’da okul grupları kararlarını büyüttü. ABD’de gönüllüler tanımlı işleri üstlenip bilgiyi merkeze taşıdı.

Sırbistan’da kararın kişiden bağımsız kalması için sözcü değişebiliyor. Fransa’da yerel katılım, görünür temsilcilerle yan yana yürüyor. ABD’de kişi kendi hayatından zaman ayırıyor ama çalışacağı bölgeyi ve öncelikli seçmeni örgütlenme belirliyor. Katılım var; yetki dağılımı aynı değil. Hepsine “yatay iletişim” deyip geçemeyiz.

Bu örneklerin neden etkili olabildiğini tek bir araca bağlamıyorum. Gördüğüm mekanizma daha belirgin: Kendi sözüne yer bulmak, muhatabına soru sorabilmek ve bir sonuca katkıda bulunduğunu görmek, katılım için gerekçe oluşturabiliyor.

Değişen, mesajı üretme ve taşıma kapasitesi kadar, katılımı farklı yerlere dağıtabilmek. Değişmeyen, muhatabın dünyasına girme zorunluluğu. Köyde televizyondan tanıdığı öğrenciyle karşılaşan kişi, okulunda eksik öğretmeni anlatan genç, kapıda oy verme planını konuşan seçmen aynı durumda değil. Onlara aynı metni göndermek, aynı ilişkiyi kurmuyor.

Mesajın üretilmesi kolaylaştıkça, doğru soruyu sormanın ve cevabı değiştirebilmenin değeri artıyor.

Kaynaklar

  1. SHARE Foundation — A campaign that runs itself
  2. Branislav Jakovljević ve Danica Pajović — Performing the Political Unknown
  3. Sırbistan Cumhuriyet Seçim Komisyonu — 6 Kasım 2026 seçim raporu
  4. Sırbistan Ulusal Meclisi — Kurucu oturum ve başkan seçimi
  5. Reuters — Öğrenci hareketinin seçim öncesi örgütlenmesi, 21 Ekim 2026
  6. Öğrenci hareketinin kendi faaliyet ve talepler sayfası
  7. CRTA — Seçim kampanyası ilk ara gözlem raporu
  8. OCCRP — Stevan Dojčinović söyleşisi, 27 Ekim 2026
  9. Web Summit — Soumaya Sarré ve Nathanaël Combary konuşmacı kayıtları · İkinci konuşmacı kaydı
  10. Nathanaël Combary — Oturum hakkındaki kendi paylaşımı
  11. Fransa Adalet Bakanlığı — 2026 lise hareketi çalışması, giriş ve bağlam
  12. Le Monde — How social media has shaped France’s protest movement, 31 Ekim 2026
  13. Le Monde — Hareketin medyada görünür isimleri, 23 Ekim 2026
  14. Observador — Web Summit oturum haberi, 12 Kasım 2026
  15. Third Act — Kuruluş ve katılımcı yapısı
  16. Third Act Maine — Reflections on the Election, 28 Ekim 2026
  17. WABE ve Decaturish — Buttigieg’in saha başlangıcı, 27 Ekim 2026
  18. Salem Statesman Journal ve AOL — Jane Fonda’nın Oregon ziyareti, 20 Ekim 2026
  19. DCCC — The Field Margin duyurusu, 11 Mayıs 2026
  20. Campaigns & Elections — How Democrats Are Retaining Volunteers in 2026
  21. Progressive Turnout Project — 2026 saha programının hedefleri
  22. Ideastream Public Media ve WVXU — Ohio’daki gönüllüler, 29 Ekim 2026
  23. WKAR — Michigan Cumhuriyetçilerinin saha çalışması, 24 Ekim 2026
  24. Pew Research Center — ABD yetişkin vatandaş nüfusu ve demografik yapı, 10 Eylül 2026
  25. Reuters Connect — 3 Kasım 2026 ara seçimlerinin kapsamı
  26. INSEE — 2026 seçim listeleri, seçmen kategorileri ve kapsam
  27. Council on Foreign Relations — Fransa protestoları ve 2027 seçimleri üzerine değerlendirme
  28. Sırbistan İstatistik Kurumu — 2025 nüfus tahmini ve yaş yapısı
  29. Reuters — Sırbistan sonucuna ilişkin 25 Ekim 2026 Pazar tarihli haber
  30. N1 — Brđani köyündeki öğrenci çalışmasının saha haberi, 31 Ocak 2026
  31. Le Monde — Protestolar, manga simgeleri ve yağmalanan manga mağazaları, 19 Ekim 2026
  32. Le Monde — Gençlerin mizahı, popüler kültür ve okul talepleri, 17 Ekim 2026
  33. Campaigns & Elections — NGP VAN yöneticisiyle seçim sonrası söyleşi, 16 Kasım 2026
Paylaş