Geçtiğimiz hafta iletişim dünyası bana göre 3 farklı yerden, 3 farklı tonda aynı güçlü sinyalleri verdi. ABD siyasetinin perde arkasındaki en etkili isimlerden Beyaz Saray Özel Kalem Müdiresi Susie Wiles röportajıyla gündeme oturdu. Netflix, “Emily in Paris”in yeni sezonunu yayına aldı; kurgu, moda ve şehir estetiği yeniden küresel bir pazarlama dalgasına dönüştü. Dün, sokak sanatçısı gizemli Banksy yeni işini herhangi bir basın bülteni olmadan, bir kez daha kamusal alanda gösterdi. Gerçekten benzemezler mi?
Susie Wiles siyasi aktör; gücü sahnenin arkasında. O sahne ki, bütün dünyayı hoplatıyor… bu kez de Beyaz Saray’ı hoplattı. Emily in Paris kurgu karakter; tatlı, şirin bir genç kadın… dünyayı sarsan iddiası yok, kendince sıradan. Senaryo bu ya, görünmez olayım derken daha çarpıcı bir karkter oluyor. Gücü estetik ve arzu üretiminde. Banksy, anonim figür; gören yok, hakkında rivayet muhtelif; gücü görünmezliğinde ve kamusal alana bıraktığı izlerde. Sade ve sembolik. Buna karşın avazı çıktığı kadar bağırıyor. Buarada Emily karakterini canlandıran “tatlı kızın” ünlü şarkıcı Phil Colins’in kızı olduğunu tahminen herkes biliyordur…
Biri röportajla, biri dağıtım platformuyla, biri duvar üzerinden konuşuyor. Biri Washington’ı, biri Paris’i, biri Londra gibi ama dünya üzerinde herhangi bir sokağı temsil ediyor. Yaş, cinsiyet, sınıf, siyasi pozisyon, estetik dil ve hitap edilen kitleler birbirinden tamamen farklı gibi görünüyor.
Gerçekle kurgu, güçle stil, politika ile sanat aynı yazının konusu olabilir mi? Soruyu tersinden sorayım: Nasıl bu kadar etkililer? Röportajla, diziyle, görselle gündemi nasıl belirleyebiliyorlar?
Algoritma, medya ve sosyal ağlar 3 benzemez örneği neden dolaşıma sokuyor?
Üçü de hikaye kuruyor, otoriteyi klasik yerinden alıp başka bir yere taşıyor, izleyiciyi tüketici olmaktan çıkarıp tanık olmaya zorluyor.
Türkiye’deyim. Hiçbir şey “uzakta” değil. ABD yönetimi, Türkiye dahil dünyayla ilişkilerini canlı yayın kurgusunda veriyor. Oval Ofis’te Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski’nin azarlanma sahnelerini eş zamanlı izledik. Diplomasi, kamera önünde yazılıyor. Trump başkan olmadan önce yaptığı televizyon programına, başkan olduktan sonra da devam ediyor; format değişiyor, dramaturji aynı. Siyaset, medya dilini taklit etmiyor; medya, siyasetin bizzat kendisi.
Emily in Paris, yüzeyde hafif bir dizi gibi görünüyor. Arka planda küresel medya ve eğlence endüstrisinin dönüşümünü taşıyor. Dizinin üretildiği ekosistem, Netflix–Warner Bros–Paramount eksenindeki birleşme ve güç yoğunlaşmasının bir vitrini. Medya platformlarının birleşmesi, Başkan Trump’ın, mevcudiyetinden Çin’le ilişkilerine kadar anlam yüklü “Bu konuya galiba ben el koyacağım…” dediği kadar büyük. İçerik üzerinden yalnızca izleyici değil; algı, arzu ve norm üretiyorlar. Yapay Zeka ile geliştirilecek gelecek prodüksiyonların ufkunu çizebilen az analist bulunuyor. Konu şu anda bir karakterin giydiği elbise, bir sahnenin geçtiği şehir, bir repliğin tonu… yarın “Pazarlama mı jeopolitik dil mi?” diye soracak durum kalmayabilir. Kurgu, çoğu kez gerçeğin provasına dönüşüyor. Banksy… ne platformu var, ne röportajı, ne de pazarlama bütçesi. Kurguya meydan okuyan bir şövalye gibi. Duvara bıraktığı tek bir iş, dev medya makinelerinin haftalarca ürettiği içeriği gölgede bırakabiliyor.
Susie Wiles: “Güç görünmezken bile kayda geçer”
Wiles vakası, siyasetin nasıl “içerik ürettiğini”, içeriğin nasıl bir pazarlama mantığıyla dolaşıma sokulduğunu gösteren örnek. Bir özel kalem müdürü rolün doğasına aykırı biçimde geleneksel medyaya röportaj verdi, sosyal medya köpürttü. Adı geçen ve alaşağı edilen herkes tuhaf şekilde kendisini nasıl beğendiğini söyleyip bağlılık belirtti. Gizli kalması gereken ne varsa açık konuşan Wiles, viral bir gerilim üretti. Zaten Trump ekosisteminde alışılmadık bir tip. Söyleşisinde Başkan ve çevresi için kullandığı “alcoholic’s personality”, “conspiracy theorist”, “absolute zealot” etiketlerden bazıları… Zehir!
Beyaz Saray Özel Kalem Müdürü’nün kamuya açık bir profilde Başkanı ve çevresini doğrudan tarif etmesi, kırmızı çizgilerin ihlali. Tepki, söylenenlerin doğruluğuna değil söylenmiş olmasına kilitlendi. İletişim, ortak akla hizmet eden bir açıklama rejimi değil belli ki. Safları sıklaştıran bir disiplin aracı. Özel kalem müdiresinin Başkan’la kader birlikteliği yeni değil. Aynı kültürden geliyor, ortak değerlere sahipler. Babadan Trump’a yadigar, referanslı ve güvenilir bir karekter.
Wiles portresi, arka plan yöneticisi klişesiyle başlamış olabilir, kendi hikayesini yazan aktöre evrildi. Söyleşide geçen “Ben kameranın dışında otururum” türünden cümleler, kameranın içine girmenin yeni biçimi. Zamanlama meselesi kritik değil mi? Röportajlar, her zaman o anı anlatma işlevi görmez, gelecek tartışmalarına dipnot düşmek üzere de kurgulanabilir. Wiles dosyası, adeta tutanak bankası. Gelecekte kırılma yaşandığında, kim nerede durmuştu sorusu açıldığında, hazırlanmış referanslar bütünü…Kendini kayda geçirmek, olası eleştirilerin karşısına geçmek iktidarın refleksi olsa gerek.
Wiles vakasını “gaf mı, hamle mi” diye tartışmak mümkün tabii ama sonuç olarak ben, “iletişim toplumsal olarak neye dönüştü” sorusunu soruyorum.
Kurgu karakterin küresel arzu makinesi
Emily in Paris’i dizi olarak izlemekle içerik ve pazarlama ekosistemi olarak okumak arasında ciddi fark var. Wiles dosyası iktidarın nasıl paketlendiğini, Emily evreni de arzunun nasıl paketlendiğini gösteriyor. Üstelik burada paketleme, davranış, estetik, şehir ve tüketim ritüellerinin bir arada satılmasıyla yapılıyor.
Emily’nin portresi, dramatik derinlik iddiası taşımıyor; hızlı, hafif, krizleri büyütmeyen, her anı içerik yapan bir refleks. İzleyene şehir, mekan, moda, gündelik ihtişam, yaşam tarzı ve yetkinlik fantezisi sunuyor. Genç yaşta etki, doğru fikirle oyun değiştirme vaadi pazarlıyor. Emily’nin işi pazarlama, dizinin kendisi de pazarlama. İçerik üzerine içerik üretiyor. Pazarlamayla anlatı arasındaki sınırı eritiyor.
Şehir diliyle konuşuyor. Paris ise şehir gibi değil, kent sert değil, gündelik hayatın ağırlığı yok, sosyal gerilimler görünmüyor. Instagramlanabilir arzu altyapısı pompalanıyor. Yumuşak güç. Maksat ülkeyi anlatmak değil ülkenin hissedilme biçimini üretmek; giyinme, mekan seçimi, paylaşım dili, ritüeller. Dizide, izleyici potansiyel alıcı.
Netflix, aynı gün aynı paketle yüz milyonlarca haneye gidebilen bir dağıtım mimarisi demek. Şirket profilinde 190’dan fazla ülkede 300 milyonun üzerinde ücretli üyelik ifadesini kullanıyor. Emily evreninin küresel vitrin kapasitesini tarif edebildim mi? Dizi, bir ülkenin turizm kampanyası, moda kataloğu, yaşam tarzı kılavuzu gibi. Netflix’in “hours viewed” verilerine dayalı derlemelerde, 2024’ün ikinci yarısında 4. sezon için 344,1 milyon saat izlenme gibi bir toplam görünüyor. Dizinin zaman içinde birikerek büyüyen bir katalog varlığı. Dördüncü sezonun ilk günlerinde Netflix TV listesinde zirvede.
Roma hamlesi, dekor değişimi değil, pazar genişletme. Roma’nın “tarih, tutku, dolce vita” repertuvarı eklenince, aynı hedef kitleye yeni bir arzu paketi sunuluyor. Hikayeyi uzatmak değil maksat, evreni genişletmek. Emily evreninin değer zinciri içerikten ticarete geçişi hedefliyor. Buna shoppable diyorlar. Dizi, bir ürün değil; ürünlerin dolaşımını sağlayan bir vitrin. Emily’nin “hikaye”si pazarlama altyapısı. Öyle büyük bir altyapı ki, Fransa Cumhurbaşkanı bile konuya giriyor, “Emily’nin yeri Roma değil, Paris; geri dönmeli” diye demeç verebiliyor. Eşi dizinin bir bölümüne oyuncu olarak katkı verebiliyor…
Banksy: Platformsuz platform, bütçesiz yaygınlık
Banksy bölümüne geldiğimde, diğer iki vakadan farklı bir şey oluyor: Burada “sistem” konuşmuyor, “işaret” konuşuyor. Susie Wiles dosyasında güç, kurumsal mimari içinde paketlenmişti. Emily evreninde güç, platform ekonomisi içinde ölçeklenmişti. Banksy’de ise güç, bir adın geri çekilmesiyle büyüyor. Görünürlük her zaman görünerek üretilmiyor.
Banksy’yi bir iletişim karakteri olarak okumak, etkisini daha doğru yakalıyor. Banksy’nin stratejisinde “kim” sorusu geri çekildikçe “ne” sorusu büyüyor; “ne” büyüdükçe “nerede” belirleyici oluyor. Banksy’nin içerik mimarisi, mesaj–mekan eşleşmesi üzerinden çalışıyor. Aynı görsel, bir yerde dekor olabilirken bir bağlamda da politik bir cümleye dönüşüyor. Bu yüzden Banksy’nin işi, çizginin karmaşıklığıyla değil, bağlamın isabetiyle ölçülüyor.
İletişim kurgusu, klasik medya kurallarına ters. Röportaj yok, basın bülteni yok, lansman yok. Ortaya çıkıyor, iz bırakıyor, geri çekiliyor. İletişimin yükünü izleyiciye, yerel yönetime, emniyet güçlerine, geleneksel ve sosyal medya kullanıcılarına dağıtıyor. Anlatı merkezsizleştikçe çoğalıyor. Banksy’nin yaygınlığı tetiklenmiş bir zincir reaksiyon. Anti-pazarlama. Reklam yok; olay var. Ürün yok; vaka var. İş, görüntü değil; görüntünün başına gelenler işin parçası. Çit çekilmesi, plastikle kapatılması, sökülmesi, vandalize edilmesi… bunların her biri, eserin dolaşım zincirinde yeni halka. Banksy’nin dehası, kontrolü kaybetmeden, kontrol edilemez bir etki üretmesinde.
Banksy’nin ekonomik boyutuna gelince, anti-kapitalist bir dil kuran bir figürün, sanat piyasasında rekor değerlere ulaşması tutarsızlık mı? İkonik parçalara ayrılan “Love Is in the Bin”in eseri, 2021’de Sotheby’s’te 18.582.000 sterline rekor fiyata satıldı. Bütçesiz yaygınlık nasıl milyonluk değere dönüşür dersi! Banksy, izleyici tanımını da değiştirdi. Galeriye girmeyen, müze gezmeyen insan, Banksy sayesinde sanatla karşılaştı. Çoğu zaman rahatsız etti, düşündürdü, kızdırdı; kayıtsız bırakmadı. Duyarsızlığı kırdı. Banksy modelinin etkisi ne yaptığı kadar ne zaman yaptığı ve ne yapmadığında saklı. Banksy sezgisel, zamansız, kontrol edilemez görünüyor.
Üç ayrı karakter, üç ayrı güç biçimi
Bu üç vaka birbirine benzemiyor, aynı çağın içinde aynı dili konuşuyor. Üçünde de “otorite”, klasik yerinden kayıyor: Susie Wiles’ta, seçilmiş figürün çevresindeki atanmış akılda yoğunlaşıyor; Emily’de, platformun katalog mimarisinde ve arzu üretiminde; Banksy’de adın geri çekilmesi ve bağlamın sivriliğiyle kuruluyor.
Wiles’ın gücü, erişimi yönetme gücü. İnsan akışını, bilgi akışını, karar ritmini yönetiyor; sonuçları küresel. Özel kalem “dağıtım altyapısı” gibi çalışıyor: kim hangi bilgiyle, hangi anda, nasıl karşılaşacak ve dağıtımın sahibi, gündemin de sahibi oluyor. Emily’nin gücü, estetik üzerinden davranış ihracı ki, ekonomik olarak işlevsel. Banksy’nin gücü ise duvarı, sokağı, köşeyi medya kanalına çevirmesi. Hiçbiri satın alınmış mecra değil; toplumsal refleks. İnsanlar gördüklerini paylaşıyor; paylaşım, haberi üretiyor; haber, tartışmayı büyütüyor; tartışma, eserin değerini ve etkisini artırıyor.
Yeni nesil hikaye yazım
Bağlam her şeyin önünde. Susie Wiles’ta aynı cümle, doğru bağlamda itirafa; yanlış bağlamda ihanete dönüşüyor. Emily’de aynı sahne, hem romantik kaçış hem turizm vitrini olabiliyor. Banksy’de aynı görsel, yanlış duvarda dekor; doğru duvarda politik cümle. Zamanlama da bir içerik türü. Ve sembolizmin geri dönüşü. Paylaşma ekonomisi en karmaşık olan en hızlı anlaşılıp iletilen… Yaygınlık satın alınmıyor; tasarlanıyor, tetikleniyor. Pazarlama anlam satıyor.
Mesele, bizim ne izlediğimiz değil; bu çağın hangi araçlarla bizi izlediği. İletişim mesaj değil; mimarine ek olarak mesajın nerede üretildiği, nasıl dolaştığı, hangi biçimde çoğaldığı ve hangi değer önerisine bağlandığı. Neredeyse içeriğin kendisinden daha belirleyici. Abartmıyorum değil mi? Hikaye, bitmiyor, durup başlıyor, sızıyor, ölçekleniyor, duvara çarpıp yankılanıyor. Ve Türkiye’de de olsak bu yankının dışında kalamıyoruz.
Türkiye’de yaşayan bir vatandaş olarak etkileniyorsam yaşadığım fantezi mi, gerçek mi? Aklıma deli sorular takılıyor; Türkiye’nin Gazze savaşı sonrası Orta Doğu’daki konumu, NATO üyesi olarak sürekli sorgulanan varlığı, AB’ye girememiş ama ondan kopamamış hali; Arap dünyasında tam kabul görmeyen, Batı’da ise hep “eşik ülke” olarak tanımlanan duruşu… Bunlar bir dizi oyuncu kadrosuna benzetilebilir mi? Ana rolde değil, o kesin… hikayenin dışında mı içinde mi o da belli değil.
