“Ben, Benim, Bence” Anlayışı
Lizbon’da gerçekleşen Web Summit’te bazı oturumların görüntüsü aynen şöyle; mekan ameliyathane, hastayı ameliyat masasına yatırmışlar… Başında bir dizi cerrah ve uzman doktor hararetli tartışma içinde. Teşhis çöküş, bunda anlaşıyorlar! Hastalığa neyin sebep olduğu konusunda hemfikir değiller. Hasta acı çekiyor. Ameliyat canlı yayında, izleyenler şaşkın, endişeyle soruyorlar; “Bu kadar bilen adam hastayı tedavi edemeyecek mi?”
Batı çöküyor mu? 1 hasta 4 değişik teşhis
Netice itibarıyla Batı’ya dört ayrı siyasi teşhis konduğunu söyleyebilirim. Guardian yazarı Owen Jones “ahlaki çöküş” dedi, eski Fed bankacısı Kathleen Tyson “doların sonu” diye tarif etti, Johns Hopkins’ten siyaset profesörü Henry Farrell “yapay zekâ arkasına saklanan Amerika” demeyi tercih etti; ekonomistler yapay zekâ balonununda buluştu…
Konuşmacılar bir noktada hemfikirler: Batı’yı dışarıdan yıkan yok; Batı, içeriden çöküyor. Buna da genel olarak güven adını verdiler; emperyalizm, ekonomik durgunluk, ahlaki erozyon da güveni aşındıran unsurlar.
Siyasetiyle, ekonomisiyle ve toplumsal yapısıyla zaten çok hasta ülkelerden birinden gelip, başka coğrafyaların da aynı dertten şiddetle musdarip olduğunu görmek insanda hafifleten bir etki yaratmıyor. Sonunda hepimiz aynı gemi içindeyiz.
Batı çöküyorsa, önemli etmen diğer coğrafyalarla ilgili umarsızlığı. “Ben, benim olan, benim olsun” anlayışı. Etkili tedavi uygulayamayacak olmaları mucize aşıya hiç kimsenin, tabii ki, bizim de ulaşamayacağımız korkusu yaratıyor.
Çöküşün en önemli nedeni “güven kaybı”. Yalnızca müttefikler arasındaki güven erozyonundan söz etmek yetmez. Vatandaşla kurumlar arasında güven kayboluyor. Piyasa ile gelecek arasında güven kayboluyor. Batı’yı bir arada tutan şey yalnızca güç değildi. Ortak kurallara, ortak ağlara, ortak bir geleceğe duyulan güvendi. O güven aşındıkça, “güç” tek başına yetmiyor.
Bize gelince, NATO üyesiyiz, ticaretimizin ağırlık merkezi Avrupa. Enerji ve ham maddede Doğu’ya, finans ve teknolojide Batı’ya bağlıyız. Silahlaştırılmış karşılıklı bağların, para bolluğu yaşanan dünya ile güven krizinin kesişim noktasındayız.
Kendi çöküşümüzle öylesine meşgulüz ki, başkaları çöküşü nasıl yorumluyor diye bakmak ufkumuzu açabilir düşüncesiyle aşağıda hızlı bir derleme bulacaksınız. Hızlı dememdeki nedeni de kısaca aktarmak istiyorum; sosyal medyada bir milyondan fazla takipçisi olan finans yorumcusu Adam Kobeissi oturumunun başlığı “Ya Varlıklı Olacaksın ya da Nal Toplayacaksın” idi. O sahneden indi; “Batı Hızlı Bir Düşüş mü Yaşıyor?” sorusu için Guardian’ın köşe yazarı Owen Jones, New York Fed eski bankacısı Kathleen Tyson ve “Silahlaştırılmış Karşılıklı Bağımlılık” kavramının mimarlarından Henry Farrell çıktı. Onlar sahneden indi yapay zekânın makrofinansını konuşmak üzere James K. Galbraith ve Daniela Gabor sahneye çıktı.
Teşhis 1: Kibir mi?
Guardian gazetesi köşe yazarı Owen Jones’un kitabının adı: The Fall of the West: How They Really Lost It, yani “Batı’nın Düşüşü: Aslında Nasıl Kaybettiler?” Jones’a göre düşüşün nedeni, sağın iddia ettiği gibi göçmenler, Müslümanlar ya da “woke” kültürü değil. Nedeni kibir.
Sovyetler Birliği çöktüğünde Batı elitleri, siyasi, ekonomik ve ahlaki düzenlerinin sonsuza kadar süreceğine inandı. Sonraki yirmi beş yıl bu inancın çözülüşüyle geçti: Afganistan, Irak, 2008 krizi… Bu örnekleri Batı’nın günahları niyetine sıraladı. Batı’nın ahlaki çöküşünü Gazze’de yaşananlara bağladı: “İsrail’in gerçekleştirdiği soykırım ve faşizm.” Sözlerini, “Batı tahakkümünü, savaşları ve soykırımı durdurmalıyız” diye noktaladı.
Küçük bir not: Jones kitabını eleştirenler argümanındaki zaafiyeti, çöküşü ölçmüyor, anlatıyor olmasıyla açıklıyorlar. Batı’nın hangi göstergede geriye düştüğü sorusu, yazarın ahlaki anlatısında ikinci planda kalıyor.
Teşhis 2: İttifaklar Silaha Döndü
Henry Farrell, Batı’nın çöküşünü ahlakla değil altyapıyla açıklayan bir düşünür. Abraham Newman ile yazdığı Underground Empire (Yeraltı İmparatorluğu, 2023), ABD’nin dolar takas sistemini, SWIFT’i, internetin omurgasını ve çip tedarik zincirlerini nasıl bir güç aracına çevirdiğini anlatıyor. Bu iki siyaset bilimci 2025’te Foreign Affairs’te yeni bir dönemin başladığını yazdılar: “Silahlaştırılmış karşılıklı bağımlılık çağı.” Bu süreci de kalitesizleşme döngüsü diye tarif edebileceğim “enshittification” kavramını kullanarak açıkladılar.
Tahmin edeceğiniz üzere Farrell, teknoloji zirvesi sahnesinde bu görüşleri biraz daha değişik terminolji kullanarak tekrar etti; yapay zekânın, ABD için bir “teknoloji battaniyesine” dönüştüğünü söyledi. ABD’nin kendisini battaniyenin altına saklayıp, yaşam devam ederken geride kaldığını söyledi. Kanıt olarak üniversiteleri gösterdi: “Dünyanın en iyi 10 üniversitesi artık ABD’li değil; Çinli.” Kontrol edebilirsiniz; bu yıl açıklanan sıralamada ilk 10 kurumun 9’u Çinli. Harvard birincilikten üçüncülüğe düştü. Akademik itibar sıralamalarında tablo farklı olsa da, bilim üretiminin ağırlık merkezi açıkça yer değiştiriyor. Bu arada Farrel’i dinleyip diğer konuşmacılara yaptığı itirazlarını anlamaya çalışırken; ABD’nin karşısında Çin siyasetinin de hiç çekici olmadığını söylemesi hem güldürdü hem düşündürdü.
Küçük bir not: Birlik-bağlantı-ağ tanımının en önemli sembolü Kuzey Atlantik İttifakı (NATO). Panel, NATO konusunda düğümlendi; 15 Avrupa ülkesinde mayısta yaptığı ankete göre, ABD’yi “müttefik” olarak görenlerin oranı yüzde 11’e düşmüş. Ankete katılan her ülkede çoğunluk, saldırıya uğramaları halinde ABD’nin kendilerini savunacağından şüphe ediyor. Pew Araştırma Merkezi de benzer bir bulguyu yayınladı; 36 ülkede gerçekleştirdiği ankette ABD’yi güvenilir bir ortak olarak görenlerin oranı 2022’den bu yana 40 puandan fazla düşmüş.
Teşhis 3: Doların sonu mu?
Kathleen Tyson rastgele bir yorumcu değil. New York Fed deneyimiyle anılıyor. Repo piyasalarının temel altyapılarından birinin ortak mucidi. 2023’te yayımladığı Multicurrency Mercantilism başlıklı kitabında, dolar tekelinin önce ticarette, sonra yavaş yavaş sermaye piyasalarında çözüleceğini savunuyor.
Sahnede iki cümlesi dikkatimi çekti; biri “Trump her zaman NATO karşıtıydı”; diğeri “Asya konusunda iyimserim. Yükselişlerini net görüyorum.”
Doların sonunu ilan etmek için henüz erken. BIS verilerine göre dolar hâlâ dünyadaki döviz işlemlerinin yaklaşık yüzde 89’unda taraf. Merkez Bankası rezervlerinin de yarıdan fazlası dolar. Farrell ile Tyson’ı yan yana gelince ortaya ilginç bir yorum çıktı; “Doları zayıflatan Çin değil, doların silaha dönüşmesi.” Bir para birimi ne kadar sık yaptırım aracı olarak kullanılırsa, başkaları ona olan bağımlılıklarını o kadar hızlı azaltmak istiyor.
Küçük bir not: Tartışmalarda dikkatimi çeken ve paylaşmak istediğim iki kavram var: Biri Batı için kullanılan ve burada Avrupa’nın kastedildiği “Otoriterliğin konsolidasyonu” tanımı. Diğeri de geleceğe dair karamsar sayılacak bir uyarı; ara seçim sonuçlarını sevinçle karşılayan kitke 2 yıl sonra genel seçimlerde ABD’de Demokratların başa geçeceğini öngörüyor. Korkuları, o zamana kadar Avrupa’nın bazı ülkelerinde aşırı sağın iktidara yerleşmiş olabileceği öngörüsü.
Teşhis 4: Balon
James K. Galbraith Texas Üniversitesi’nden iktisatçı, ekim ayında yayımladığı yazısında 1929 çöküşünü yeniden okuyor. Ona göre büyük çöküşü tetikleyen olaylardan biri, Texas, Oklahoma ve Kaliforniya’daki büyük petrol keşifleriydi. Ucuzlayan petrol, kömür, demiryolu ve çelik üzerine kurulu ekonominin kâr beklentisini çökertti.
Galbraith yapay zekâda benzer bir kırılma görüyor. En ağır senaryosu, Çin’in daha ucuz ve verimli modellerle yarışı kazanması ve ABD’deki dev veri merkezi yatırımlarının atıl kalması. Galbraith, elektrik tüketiminde; yapay zekânın, hanelerle yarışan bir rakibe dönüştüğünü söyledi.
SOAS’tan Daniela Gabor ise bu tablonun kimin sırtına yıkıldığını sordu: Devlet özel yatırımın riskini kamuya yükler, getirisini özel sektöre bırakır.
Gabor, fikrini somut örneklerle destekledi; Meta, Alphabet, Microsoft, Amazon ve Oracle, 2025’te yapay zekâ ve veri merkezlerine yaklaşık 342 milyar dolar harcadı. Bu yatırım olmasaydı, ABD ekonomisi 2025’in ilk yarısında yıllık bazda yalnızca yüzde 0,1 büyümüş olacaktı. Devlet bunun üzerine Intel’in yüzde 9,9’una ve kritik mineraller üreticisi MP Materials’ın yüzde 15’ine ortak oldu.
Küçük bir not: ABD Merkez Bankası (Fed) verilerine göre, en zengin yüzde 1’in toplam servetteki payı 2025’in üçüncü çeyreğinde yüzde 31,7’ye çıktı. Bu, verilerin tutulmaya başladığı 1989’dan bu yana en yüksek seviye. En zengin binde birin serveti 2019 sonundan bu yana iki katından fazla arttı. Hisse senetleri, hane servetinin rekor bir payına ulaştı ve bu hisselerin ezici çoğunluğu en zengin yüzde 10’un elinde. Ekonomistler buna “K tipi ekonomi” diyor. Varlık sahipleri yukarı, maaşlılar aşağı. Yapay zekâ borsası yükseldikçe K’nin iki kolu birbirinden uzaklaşıyor. Balon patlarsa, kayıpları büyük olasılıkla kamu üstlenecek.
Son sözüm bir soru olsun; sizce “Bu Balon Ne Zaman Patlar?”
Kaynaklar: Penguin, The Fall of the West · Farrell & Newman, Foreign Affairs · Le Grand Continent · Nature Index · ECFR anketi (Reuters) · Pew (Axios) · Data & Society, The Big AI State · CBS, Fed verisi · Fortune · SPE, Multicurrency Mercantilism
