Bir Fincandan Dünyayı Okumak

İsviçre, Davos’ta ekonomi, diplomasi, kültür konuşmaları arasında acaba bugün hangi lider ne söyleyerek bombayı patlatacak diye bekliyoruz. O ne dedi, bu ne buyurdu, kim kimi tehdit etti, kim gol attı. Bana ne olur?…

Dünyaya kesinlikle bir kahve molası gerek. Davos’taki tartışmaları bu molaya benzetemiyorum, orası bir sahne performansı.

Dünyanın gidişi de fala kalmasa!… Gelin Türk kahvesinin “sessiz” gücünü hatırlayalım, dilerseniz bu arada bir de kahve yapın.

Bazı tatlar damağımızda kalmıyor; hafızamıza, ilişkilerimize ve ülke hikâyelerine bile sızıyor. Kahve böyle.

Sabah uyanmak için içtiğimiz bir fincanın ardında; küresel ticaret ağları, iklim riski, fiyat dalgalanmaları, kültürel miras, ülke markası ve diplomasi ve dahası var. Kahve bir keyif nesnesi ama fazlası; emtia piyasalarında işlem gören stratejik bir ürün, milyonlarca insanın geçim kaynağı, diplomasi unsuru, yumuşak güç aracı ve sürdürülebilirlik tartışmalarının tam merkezinde duran bir tarım ürünü.

Dünyanın her yıl ocak ayında gözünü çevirdiği küçük bir İsviçre kasabası var: Davos. Yaklaşık 11 bin nüfuslu bu dağ kasabası, Dünya Ekonomik Forumu haftasında adeta küresel karar alma merkezine dönüşüyor. Her yıl ortalama 3 bin katılımcı geliyor: 60’tan fazla devlet ve hükümet başkanı, yüzlerce bakan, merkez bankası başkanları, küresel şirketlerin CEO’ları, teknoloji liderleri, akademisyenler, sivil toplum temsilcileri ve medya…

Torba Gündem

Gündem başlıkları neredeyse her yıl aynı ağırlık merkezlerinde dönüyor: jeopolitik gerilimler, Ukrayna savaşı ve Orta Doğu krizleri, enerji güvenliği, enflasyon, yapay zekanın ekonomi üzerindeki etkisi, iklim krizi, tedarik zinciri kırılganlıkları, göç, su güvenliği ve küresel eşitsizlik.

Resmi panellerde sert veriler, risk tabloları ve makro senaryolar konuşulurken; asıl diplomasi çoğu zaman koridorlarda, kahve aralarında, akşam yemeklerinde, dar sohbet halkalarında gerçekleşiyor. Diplomasi yalnızca müzakere masasında değil; atmosferde, ilişkide, güven inşasında şekilleniyor. Yumuşak temas alanları da devreye giriyor: kültür, sanat, gastronomi ve ritüel.

Gastrodiplomasi

Diplomasinin resmi dili çoğu zaman ağır; gastronominin dili insana yakın. Savunmaya geçirmeden bizi birbirimize yakınlaştırıyor. Ortak tat, ortak koku, ortak ritim çok şey anlatıyor. Bu yüzden son yirmi yılda literatürde giderek daha fazla konuşulan bir kavram var: gastrodiplomasi. Bir ülkenin mutfağını, içecek kültürünü ve sofra ritüellerini, bilinçli bir kamu diplomasisi aracı olarak kullanması.

Gastrodiplomasi artık yalnızca devlet kampanyalarıyla yürümüyor. Diasporalar, şefler, restoran zincirleri, influencer’lar, kültür merkezleri ve yerel festivaller de sürecin asli aktörleri haline geliyor. Etki yalnızca “tanıtım” değil; algı, sempati, güven ve ilişki üretimi üzerinden gerçekleşiyor. Hikaye anlatımı (storytelling), bu sürecin merkezine yerleşiyor.

Ve kahve, gastrodiplomasinin en güçlü doğal araçlarından biri.

Keyiften Küresel Stratejik Ürüne

Kahve dünya genelinde günde yaklaşık 3 milyar doz/fincan tüketilen dev bir ekosistem yaratıyor. Tahmin ediliyor ki,  bir buçuk milyar insan her gün kahve içiyor. Çekirdekten fincana uzanan zincir; tarım, lojistik, makine sanayisi, perakende, tasarım, kafe kültürü ve dijital platformlarla birlikte 250 milyar doları aşan bir ekonomik hacim üretiyor. Sudan sonra dünyada en çok tüketilen içecek konumuna yükselmiş olması, kahvenin artık yalnızca bireysel bir tercih değil; toplumsal bir altyapı haline geldiğini gösteriyor.

Fiyatlar ise kahveyi adeta bir “değerli maden” gibi davranmaya zorluyor. İklim dalgalanmaları, don, kuraklık, hastalıklar, lojistik krizler ve jeopolitik riskler arzı hızla etkileyebiliyor. Vadeli işlem piyasalarında referans fiyatları olan kahve, yatırımcıların radarında. Bir ürünün hem günlük keyif hem de finansal risk unsuru olması, onu iletişim açısından derece ilginç bir nesneye dönüştürüyor.

Türkiye bu küresel tabloda üretici değil; güçlü bir tüketici ve kültürel marka ülkesi. Kahve çekirdeğini ithal ediyoruz; ama kahvenin hikayesini ihraç ediyoruz.

Kahveyi Bir Kültürel Taşıyıcı Olarak Okumak

Türk Kahvesi Kültürü ve Araştırmaları Derneği Genel Sekreteri ve Türk kahvesinin uluslararası alandaki önemli elçilerinden Osman Serim, kahveyi içecek, tarih, ritüel, temsil, eğitim ve kültürel aktarım ekseninde ele alan bir perspektife sahip. UNESCO sürecinden uluslararası tanıtım çalışmalarına, seremonilerden eğitim programlarına kadar pek çok alanda aktif rol almış bir isim. Yaklaşımı, kahvenin “nostaljik bir obje”den yaşayan, dönüşen ve stratejik bir kültürel varlık olduğu fikrine dayanıyor.

Makineyle Gelenek

Türk kahvesinin modern dünyada yeniden ivme kazanmasının arkasında teknoloji var. Uzun yıllar boyunca zahmetli üretim süreci nedeniyle kafe ekonomisinde geri planda kalan Türk kahvesi, yerli makinelerin gelişmesiyle yeniden görünür oldu. Bugün 9 yerli, 3 uluslararası marka Türk kahvesine özel makineler üretiyor. Öğütme teknolojilerinin gelişmesiyle taze çekirdekten kaliteli fincana geçiş daha mümkün hale geliyor. Kültür varlığı yaratıcı düşünceyle yeniden ölçeklenebiliyor.

Somut Olmayan Miras Ne Demektir?

UNESCO’nun iki temel miras kategorisi var; “Somut kültürel miras”, yapılar, anıtlar arkeolojik alanlar gibi fiziksel varlıkları kapsıyor;  “Somut olmayan kültürel miras” ritüelleri, gelenekleri, sözlü anlatımları, el sanatlarını, mutfak kültürlerini ve toplumsal pratikleri içeriyor.

Türk kahvesi, somut olmayan kültürel miras listesinde. UNESCO, Türk kahvesini bir nesne olarak değil; bir yaşama biçimi, paylaşım dili ve kültürel süreklilik pratiği olarak tanımlamış.

Listede Türk kahvesini takiben Türk çayı var. Türk kahvaltısının popülaritesi yarın öbürgün onu da görmemize vesile olabilir. Ve hiç aklıma gelmemişti; ayran!  Türkiye’nin gastronomik kimliğini temsil eden güçlü taşıyıcılar birlikte okunursa, ülkenin “lezzet”iyle ritüel, sofra dili, misafirlik kültürü ve toplumsal ilişki modeli sunduğu hikayeleştirmek işten değil. Ülke markaları nasıl oluşuyor?…

Saraydan Sofraya

Osmanlı döneminde kahve, başlı başına bir seremoniymiş. Kahvecibaşı, gül suyu dağıtan görevli, buhurdan taşıyan kişi, fincan sunan hizmetkar… Her hareketin bir anlamı var. Bu 5 kişiden oluşan insan kaynağı haremde ayrı selamlıkta ayrı hizmet ediyor. Kahve acı içiliyor, tatlıyla dengeleniyor. Bu ritüel, estetik kadar sosyal hiyerarşi ve nezaket kodlarını da taşıyor. Maalesef bu seremoni sahnelenmiyor. Japon çay seremonisinin nasıl bir turizm unsuru olduğunu düşünürsek ne kadar fırsat kaçırdığımızı söylemeye gerek yok

Diplomasi Nerede Gerçekleşir?

Davos’a geri dönelim. On binlerce güvenlik görevlisi, yüzlerce özel jet, kapalı salonlarda süren sert müzakereler… Ama asıl ilişki, çoğu zaman resmi olmayan alanlarda kuruluyor. Bir kahve sırasında, bir yemek masasında, bir yürüyüş sohbetinde.

Diplomasi, güvenle başlar. Güven ise insanın kendini rahat hissettiği ortamda oluşur. Gastronomi bu yüzden güçlüdür. Bir ülkenin mutfağı, dili aşar; önyargıları yumuşatır; teması kolaylaştırır.

Gastrodiplomasi araştırmasının altını çizdiği temel mekanizma, yemeğin ve içeceğin yarattığı duygusal yakınlık. Sürdürülebilir ve uzun vadeli algı!… Türk kahvesi olağanüstü potansiyele sahip. Sunumu yavaş, sohbeti yumuşak, ritmi yormaz, bireyleri  yaklaştırır, yakınlaştırır.

Acı Kahve, Yumuşak Güç ve Büyük Ekonomi

Kahvenin en çarpıcı sembolü “acı”. Acı bir Türk kahvesinin hatırı 40 yıl… Acıdır ama sert değildir. Zorlayıcı değil, davetkardır. Yumuşak gücün tam karşılığı. İkna eder. Gürültü yapmaz; iz bırakır. Kaldı ki kahve büyük bir ekonomi. Bu ekonomi yalnızca rakamlardan ayrıca hikayesi olan bir ekonomi.

Storytelling burada devreye girsin artık. İletişim açısından kahve; duyusal bir medya aracı; koku, tat, dokunma, ses ve görsellik…

İklim Krizi ve Kahvenin Kırılgan Geleceği

Üretim bölgelerinde sıcaklık artışı, yağış düzensizliği ve hastalıklar verimi tehdit ediyor. Uzun vadede bazı bölgelerde kahve üretiminin tamamen kayması bile konuşuluyor. Bu da fiyat oynaklığı, tedarik güvenliği ve etik üretim tartışmalarını gündeme getiriyor. Sürdürülebilirlik çevresel bir kavram değil; ekonomik ve diplomatik bir zorunluluk.

Nasıl Bitereyim?

Osman Serim’in söylediği güçlü bir cümle var: “Yurt dışında bir restorana gittiğinizde Türk kahvesi isteyin. Olmadığını bilseniz bile sorun.” Talep görünürlük yaratır. Görünürlük kültürü yaşatır.

Fincandan Dünyaya Bakmak

Kahve yalnızca içilmez; okunur. Ekonomisiyle, diplomasiyle, iklimiyle, kültür ve insanıyla döne döne okunur. Dünyanın bu kadar gürültülü olduğu bir çağda, en stratejik şeylerden biri bir fincan kahveyle durmak, koklamak, tatmak, bakmak, anlamak.